Xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch, bền vững

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công Thương triển khai thí điểm cơ sở dữ liệu tập trung được kỳ vọng góp phần xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và bền vững.

Từ dữ liệu rời rạc đến quản trị số

Năm 2025, quy mô thị trường thương mại điện tử của nước ta đạt khoảng 31 tỷ USD, gấp hơn 2 lần so với năm 2020, chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng, đóng góp khoảng 2/3 quy mô kinh tế số cả nước. Sự bùng nổ của thương mại điện tử mở ra cơ hội lớn để doanh nghiệp mở rộng thị trường, người tiêu dùng tiếp cận hàng hóa thuận tiện hơn. Nhưng đi cùng với đó là những thách thức ngày càng phức tạp. Hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ, gian lận thương mại, lừa đảo trên nền tảng số hay xâm phạm dữ liệu cá nhân đều có xu hướng gia tăng, với thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Thực tế cho thấy, công tác quản lý đang gặp rất nhiều khó khăn khi dữ liệu liên quan đến người bán, giao dịch, thuế, hải quan hay phản ánh vi phạm còn phân tán ở nhiều hệ thống khác nhau. Mỗi khi cần xác minh một chủ thể kinh doanh hoặc xử lý một vụ việc, cơ quan chức năng phải phối hợp với nhiều đơn vị, mất thời gian đối chiếu thông tin. Trong khi đó, các đối tượng vi phạm có thể nhanh chóng thay đổi tài khoản, địa chỉ kinh doanh hoặc xóa dấu vết giao dịch.

Theo kế hoạch của Bộ Công Thương, đến cuối tháng 9-2026 sẽ hoàn thành giai đoạn thí điểm cơ sở dữ liệu tập trung về thương mại điện tử. Điểm đáng chú ý là hệ thống không xây dựng một kho dữ liệu mới, mà tập trung kết nối, khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu sẵn có của các bộ, ngành, bao gồm dữ liệu dân cư, thuế, hải quan, thông tin người bán, nền tảng thương mại điện tử, giao dịch và phản ánh vi phạm.

Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) Hoàng Ninh cho rằng, dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được kết nối và khai thác hiệu quả. Khi các nguồn dữ liệu được liên thông, cơ quan quản lý có thể nhanh chóng xác thực thông tin người bán, kiểm tra nghĩa vụ thuế, đối chiếu nguồn gốc hàng hóa, đồng thời theo dõi lịch sử vi phạm để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý.

Quan trọng hơn, thay vì chỉ xử lý sau khi vi phạm xảy ra, cơ quan quản lý có thể sớm phát hiện những dấu hiệu bất thường, như tài khoản có nhiều phản ánh trong thời gian ngắn, doanh số tăng đột biến hoặc xuất hiện nghi vấn về nguồn gốc hàng hóa. Từ đó, các cơ quan chức năng có thể chủ động kiểm tra, ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu.

Thực tiễn quản lý thị trường cho thấy, yêu cầu về quản lý dữ liệu thương mại điện tử ngày càng cấp thiết. Chỉ trong 7 tháng của năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội đã kiểm tra 3.270 vụ việc, xử lý 3.255 vụ vi phạm, trong đó, vi phạm trên môi trường thương mại điện tử tiếp tục có xu hướng gia tăng.

Xây dựng niềm tin trên môi trường số

Nếu dữ liệu là nền tảng của quản lý hiện đại thì niềm tin của người tiêu dùng chính là điều kiện để thương mại điện tử phát triển bền vững. Theo Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng (Ủy ban Cạnh tranh quốc gia) Phan Thế Thắng, thời gian qua đã xuất hiện nhiều trường hợp người tiêu dùng vừa đặt hàng trực tuyến đã nhận được cuộc gọi từ các đối tượng giả mạo đơn vị vận chuyển. Đáng lo ngại, các đối tượng nắm khá chính xác thông tin về đơn hàng, giá trị thanh toán và thời gian giao nhận để tạo lòng tin trước khi thực hiện hành vi lừa đảo. Thực trạng này cho thấy, nguy cơ không chỉ nằm ở việc lộ thông tin cá nhân, mà còn ở khả năng rò rỉ dữ liệu giao dịch trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Để thích ứng với những rủi ro mới của nền kinh tế số, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã bổ sung nhiều quy định về quyền của người tiêu dùng đối với dữ liệu cá nhân, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong xử lý thông tin và việc chia sẻ dữ liệu với bên thứ ba. Luật cũng quy định rõ hơn trách nhiệm của doanh nghiệp hoạt động trên nền tảng số, giao dịch từ xa, hợp đồng theo mẫu, thu hồi hàng hóa có khuyết tật và vai trò của các tổ chức xã hội trong bảo vệ người tiêu dùng.

Theo Phó Chánh Văn phòng Trung ương Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam Vũ Hoài An, cùng với sự phát triển của thương mại điện tử, người tiêu dùng đang phải đối mặt với nhiều rủi ro mới như lừa đảo trực tuyến, quảng cáo sai sự thật, lợi dụng người có ảnh hưởng để tiếp thị thiếu minh bạch, xâm phạm dữ liệu cá nhân...

Đây cũng là xu hướng được nhiều tổ chức quốc tế như: OECD, UNCTAD và Consumers International cảnh báo trong những năm gần đây. Hoạt động bảo vệ người tiêu dùng hiện đại không còn dừng ở việc giải quyết tranh chấp sau khi phát sinh mà đang chuyển sang phòng ngừa rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nâng cao tính minh bạch của các nền tảng số và tăng trách nhiệm của doanh nghiệp trong toàn bộ quá trình cung cấp dịch vụ.

Trong bối cảnh đó, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và triển khai đồng bộ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sẽ tạo nên hai lớp bảo vệ bổ trợ cho nhau. Một mặt, dữ liệu liên thông giúp cơ quan quản lý sớm nhận diện dấu hiệu gian lận, rút ngắn thời gian xác minh và xử lý vi phạm. Mặt khác, khuôn khổ pháp lý mới nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong quản trị dữ liệu, minh bạch thông tin và bảo vệ quyền lợi khách hàng.