Phát huy vai trò giám sát của nhân dân trong xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa”

Thực tiễn triển khai mô hình thí điểm tại Hà Nội cho thấy, phát huy dân chủ cơ sở và vai trò giám sát của nhân dân chính là nền tảng để bảo đảm các tiêu chí của xã, phường xã hội chủ nghĩa được thực hiện thực chất, bền vững, góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch và gần dân.

Nền tảng để xây dựng chính quyền của dân, do dân và vì dân

Triển khai xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa của Hà Nội được xác định là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Trung ương về đổi mới mô hình quản trị địa phương, xây dựng nền hành chính phục vụ, lấy người dân làm trung tâm. Không chỉ hướng tới bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, mô hình còn đặt ra yêu cầu xây dựng chính quyền gần dân, sát dân, lắng nghe dân và chịu sự giám sát của dân.

Trong hệ thống các tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa, dân chủ cơ sở giữ vai trò xuyên suốt. Đây không chỉ là một tiêu chí riêng biệt mà còn là nguyên tắc chi phối toàn bộ quá trình tổ chức, vận hành bộ máy chính quyền. Mọi quyết sách liên quan đến đời sống người dân đều phải được công khai, minh bạch; người dân có quyền được biết, được bàn, được tham gia, được giám sát và được thụ hưởng thành quả phát triển.

Theo ông Nguyễn Đức Hà, nguyên Vụ trưởng Vụ Cơ sở Đảng (Ban Tổ chức Trung ương), xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” là chủ trương mới, chưa có tiền lệ, vì vậy trong quá trình triển khai chắc chắn sẽ phát sinh những vấn đề khó khăn, phức tạp, thậm chí có những vấn đề chưa thể lường hết. Trong bối cảnh đó, bên cạnh vai trò hạt nhân lãnh đạo của cấp ủy và sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, phát huy sức mạnh, trí tuệ và quyền làm chủ của nhân dân là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với thành công của mô hình.

Theo ông Nguyễn Đức Hà, người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng kết quả của mô hình mà phải thực sự tham gia vào quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện và giám sát hoạt động của chính quyền cơ sở. Muốn vậy, cấp ủy, chính quyền và các tổ chức trong hệ thống chính trị phải tạo điều kiện để người dân được tham gia ngay từ quá trình chuẩn bị, triển khai đến đánh giá kết quả thực hiện.

Việc huy động sự tham gia của nhân dân cần được thực hiện thực chất, tránh hình thức. Người dân phải được thông tin đầy đủ, được lắng nghe, được đóng góp ý kiến và có điều kiện giám sát quá trình triển khai các chủ trương, chính sách tại địa phương. Qua đó, chính quyền có thêm cơ sở thực tiễn để nhận diện những vấn đề phát sinh, kịp thời điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp.

Ông Nguyễn Đức Hà nhấn mạnh, sức mạnh của nhân dân không chỉ thể hiện ở sự đồng tình, ủng hộ mà còn ở trí tuệ, tinh thần trách nhiệm và khả năng tham gia giám sát của cộng đồng. Khi người dân được phát huy quyền làm chủ, được tham gia và thấy rõ ý kiến của mình được tôn trọng, tiếp thu, họ sẽ trở thành lực lượng quan trọng đồng hành cùng chính quyền trong xây dựng địa phương.

Theo nguyên Vụ trưởng Vụ Cơ sở Đảng, trong quá trình triển khai một mô hình mới, giám sát của nhân dân càng có ý nghĩa quan trọng, giúp bảo đảm các chủ trương được thực hiện đúng mục tiêu, hạn chế biểu hiện hình thức, kịp thời phát hiện những bất cập và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở. Những vấn đề chưa phù hợp cần được thẳng thắn tiếp nhận, đánh giá và điều chỉnh trên cơ sở thực tiễn.

Trong xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ cơ sở còn là điều kiện quan trọng để các tiêu chí được triển khai đúng thực chất. Từ quy hoạch phát triển địa phương, đầu tư hạ tầng, quản lý đất đai, xây dựng đô thị, bảo vệ môi trường đến cải cách hành chính, chuyển đổi số, an sinh xã hội… nếu thiếu sự tham gia của người dân sẽ khó bảo đảm tính khả thi và hiệu quả lâu dài.

Một trong những điểm mới của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa là xây dựng chính quyền phục vụ. Điều đó đồng nghĩa với việc mọi hoạt động của bộ máy hành chính đều phải hướng tới sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp. Chỉ số hài lòng của người dân không còn đơn thuần là một chỉ tiêu đánh giá cải cách hành chính mà trở thành thước đo quan trọng phản ánh chất lượng thực hiện các tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa.

Phát huy vai trò giám sát của nhân dân để các tiêu chí đi vào thực chất

Nếu dân chủ cơ sở tạo điều kiện để người dân tham gia quản lý xã hội thì giám sát của nhân dân chính là cơ chế bảo đảm các chủ trương, chính sách được thực hiện đúng mục tiêu, đúng quy định và đúng lợi ích của cộng đồng.

Đối với mô hình thí điểm “xã, phường xã hội chủ nghĩa”, giám sát của nhân dân không chỉ dừng lại ở việc phát hiện những tồn tại, hạn chế mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức trong thực thi công vụ.

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, những lĩnh vực người dân quan tâm nhất cũng là những lĩnh vực cần tăng cường giám sát như quản lý đất đai, đầu tư công, giải phóng mặt bằng, trật tự xây dựng, bảo vệ môi trường, cải cách thủ tục hành chính và giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Khi người dân được cung cấp đầy đủ thông tin, có cơ chế phản ánh thuận lợi và được chính quyền tiếp thu nghiêm túc, nhiều vấn đề sẽ được phát hiện từ sớm, xử lý ngay từ cơ sở, hạn chế phát sinh điểm nóng, khiếu kiện kéo dài.

Vai trò giám sát của nhân dân còn được phát huy thông qua hoạt động của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng cùng hệ thống tổ dân phố, thôn và các tổ chức tự quản. Đây là những "cánh tay nối dài" giúp chính quyền nắm bắt kịp thời tâm tư, nguyện vọng của người dân, đồng thời giám sát việc thực hiện các nhiệm vụ ở cơ sở.

Trong thí điểm xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa”, giám sát cần được mở rộng theo hướng toàn diện hơn. Không chỉ giám sát việc thực hiện các dự án đầu tư hay sử dụng ngân sách mà còn giám sát chất lượng phục vụ của đội ngũ cán bộ, tiến độ giải quyết hồ sơ hành chính, việc thực hiện cam kết với người dân, mức độ công khai, minh bạch trong quản lý.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, để mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” thực sự đi vào cuộc sống, người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể tham gia và giám sát quá trình quản trị, xây dựng chính quyền cơ sở. Người dân cần được biết, được bàn, được tham gia thực hiện, được giám sát và được thụ hưởng thành quả phát triển.

Trước hết, chính quyền cơ sở cần công khai, minh bạch những vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống người dân như quy hoạch, ngân sách, đầu tư công, đất đai, môi trường và dịch vụ công; đồng thời tổ chức lấy ý kiến ngay từ sớm, trước khi các quyết định được ban hành. Sau khi tiếp thu ý kiến, chính quyền cũng cần công khai nội dung nào được tiếp thu, nội dung nào chưa thể thực hiện và lý do cụ thể.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, thước đo quan trọng không phải là chính quyền tổ chức bao nhiêu cuộc họp hay tiếp nhận bao nhiêu ý kiến, mà là tiếng nói của người dân có thực sự làm thay đổi quyết định quản lý hay không. Khi người dân thấy ý kiến của mình được lắng nghe, phản hồi và có tác động thực chất đến quá trình ra quyết định, họ sẽ trở thành một phần quan trọng của quá trình quản trị cộng đồng.

Đây cũng là cơ chế góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình, tăng cường sự minh bạch và củng cố niềm tin của người dân đối với chính quyền cơ sở. Qua đó, mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” không chỉ hướng tới một nền hành chính phục vụ mà còn xây dựng mối quan hệ tương tác, đồng hành và giám sát giữa chính quyền với nhân dân, lấy sự hài lòng và hạnh phúc của người dân làm thước đo cuối cùng.