Kiểm soát phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt phải dựa trên mức độ rủi ro

Làm rõ thẩm quyền cảnh báo, kiểm soát đối tượng ngoài danh mục

Thảo luận tại hội trường, đại biểu Quốc hội Lý Anh Thư (Đoàn An Giang) bày tỏ sự cần thiết ban hành Luật. Theo đại biểu, dự án luật góp phần hoàn thiện thể chế, thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam, chủ động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn hành vi phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và các hành vi có liên quan; qua đó góp phần bảo vệ quốc phòng, an ninh và môi trường hòa bình để phát triển đất nước.

Đại biểu Lý Anh Thư cho rằng, doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ sở nghiên cứu, đào tạo có thể thiếu thông tin để nhận diện công nghệ lưỡng dụng, người sử dụng cuối cùng hoặc các giao dịch có dấu hiệu rủi ro. Do đó, cần quy định trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong công khai, cảnh báo sớm, hướng dẫn nghiệp vụ, đào tạo và cung cấp công cụ, tài liệu phục vụ tuân thủ.

Đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát trách nhiệm của từng bộ, ngành, cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin; xác định rõ cơ quan đầu mối và chế độ bảo mật dữ liệu. Việc số hóa quy trình cần khai thác dữ liệu hiện có, không yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Lê Thị Thanh Lam (Đoàn Cần Thơ) thống nhất cao với dự thảo Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bên thứ ba ngay tình.

Theo đại biểu, dự thảo đã bổ sung khái niệm “bên thứ ba ngay tình”, đây là điểm mới, tiến bộ và cần thiết. Tuy nhiên, dự thảo chưa quy định rõ cơ chế bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể này.

Trong thực tiễn, có thể xảy ra trường hợp tài sản của bên thứ ba bị ảnh hưởng do giao dịch với đối tượng vi phạm, trong khi họ hoàn toàn không biết và cũng không thể biết về hành vi vi phạm. Nếu không quy định rõ nguyên tắc xử lý, có thể phát sinh khiếu nại, khiếu kiện và tranh chấp về bồi thường thiệt hại.

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định theo hướng việc áp dụng các biện pháp quản lý, kiểm soát theo luật không được làm ảnh hưởng không cần thiết đến quyền và lợi ích hợp pháp của bên thứ ba ngay tình; trường hợp gây thiệt hại thì việc bồi thường được thực hiện theo quy định của pháp luật.

Về nguyên tắc phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đại biểu Lê Thị Thanh Lam cho rằng hoạt động kiểm soát có sự giao thoa với pháp luật chuyên ngành về hóa chất, vật liệu, công nghiệp, xuất nhập khẩu, thương mại và hàng hóa lưỡng dụng.

Do đó, trường hợp hàng hóa, hoạt động đã được quản lý theo pháp luật chuyên ngành, cơ quan thực hiện nhiệm vụ phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt nên được sử dụng, chia sẻ kết quả cấp phép, khai báo, kiểm tra và dữ liệu chuyên ngành; chỉ yêu cầu bổ sung thông tin trực tiếp phục vụ đánh giá rủi ro, không yêu cầu doanh nghiệp thực hiện lại thủ tục.

Đại biểu Lê Thị Thanh Lam cũng đề nghị làm rõ cơ chế áp dụng biện pháp kiểm soát đối với hàng hóa, công nghệ và dịch vụ ngoài danh mục. Theo đại biểu, quy định này có thể ảnh hưởng lớn đến sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu nếu tiêu chí rủi ro không được hướng dẫn thống nhất.

Do đó, cần quy định rõ cơ quan có thẩm quyền phát hành cảnh báo, yêu cầu tạm dừng, hình thức, thời hạn và phạm vi cảnh báo; thời hạn trả lời doanh nghiệp; cơ chế chấm dứt biện pháp khi không còn căn cứ và trách nhiệm xử lý, bồi thường khi áp dụng sai gây thiệt hại.

Cơ chế tham vấn trước để doanh nghiệp chủ động tuân thủ

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) cho rằng công tác phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt cần được tiếp cận theo hướng phòng ngừa vi phạm, thay vì chỉ tập trung phát hiện và xử lý khi vi phạm đã xảy ra.

Theo đại biểu, đây là lĩnh vực chuyên sâu, trong đó có nhiều hàng hóa, thiết bị, phần mềm và công nghệ hoàn toàn hợp pháp, được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp. Tuy nhiên, trong những điều kiện nhất định, các sản phẩm này có thể bị lợi dụng vào mục đích nguy hiểm.

“Doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà là không đủ khả năng tự xác định chính xác ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể”, đại biểu nêu.

Vì thế đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị nghiên cứu thêm cơ chế tham vấn trước. Theo đó, khi tổ chức, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý, họ có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý.

Quan tâm đến nhóm quy định tại Điều 17 và Điều 25 về tạm dừng giao dịch và phong tỏa tài sản, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) cho rằng đây là những biện pháp can thiệp trực tiếp vào quyền sở hữu và hoạt động kinh doanh.

Theo đại biểu, cần phân biệt rõ ba trường hợp: Phong tỏa đối với chủ thể đã bị Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc chỉ định; tạm dừng giao dịch đối với chủ thể bị nghi ngờ; tạm giữ hàng hóa để xác minh. Ba trường hợp này khác nhau về căn cứ và mức độ rủi ro nên không nên áp dụng chung một cơ chế.

Đại biểu đề nghị luật quy định ngay các điều kiện tối thiểu, gồm căn cứ áp dụng, cơ quan quyết định, phạm vi tài sản, thời hạn, quyền yêu cầu xem xét, cơ chế gỡ bỏ khi xác định nhầm đối tượng và trách nhiệm bồi thường khi áp dụng trái pháp luật.

Đặc biệt, tài sản của bên thứ ba ngay tình phải được bảo vệ. Theo đại biểu, một container chứa hàng của nhiều doanh nghiệp hoặc một doanh nghiệp có nhiều cổ đông không thể bị phong tỏa toàn bộ chỉ vì một phần tài sản có liên quan đến chủ thể bị kiểm soát.

Góp ý về chương trình tuân thủ nội bộ của doanh nghiệp, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thành Trung (Đoàn thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, đây là quy định cần thiết. Trên thực tế, nguy cơ liên quan đến phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng mà có thể phát sinh trong những hoạt động hoàn toàn hợp pháp như mua bán hàng hóa, thanh toán, môi giới, chuyển giao công nghệ hoặc cung cấp dịch vụ kỹ thuật.

Trong khi đó, cơ quan nhà nước không thể kiểm tra tất cả các giao dịch. Doanh nghiệp lại là chủ thể đầu tiên tiếp xúc với khách hàng, đối tác, hàng hóa, công nghệ và mục đích sử dụng. Vì vậy, đại biểu kiến nghị cần thiết lập cơ chế để doanh nghiệp tự nhận diện, tự kiểm soát và phòng ngừa rủi ro ngay từ bên trong.

Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) cho rằng, Việt Nam đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh với những mất mát, đau thương nên hiểu hơn ai hết giá trị của hòa bình. Là dân tộc yêu chuộng hòa bình, Việt Nam đang lan tỏa giá trị này đến bạn bè quốc tế bằng nhiều phương pháp, cách thức khác nhau.

Từ nhận thức đó, đại biểu cho rằng việc ban hành Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là rất cần thiết trong bối cảnh quốc tế hiện nay và trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ.

Góp ý về đối tượng áp dụng, đại biểu đề nghị làm rõ nguyên tắc xử lý đối với các hoạt động có yếu tố xuyên biên giới, nhất là chuyển giao phần mềm, dữ liệu kỹ thuật, dịch vụ kỹ thuật, giao dịch tài chính hoặc hoạt động trên không gian mạng có thể tác động đến Việt Nam. Đối với hành vi được thực hiện ngoài lãnh thổ, cần căn cứ thẩm quyền, pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế có liên quan, tránh dựng cơ chế chế tài ngoài lãnh thổ khi chưa có căn cứ pháp lý rõ ràng.

Tại phiên thảo luận tại hội trường, Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Quân ủy Trung ương, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đã phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến của các đại biểu Quốc hội nêu; đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải ban hành Luật trong bối cảnh hiện nay.