Hà Nội chủ động thích ứng với già hóa dân số
Chỉ khoảng một thập niên nữa, Việt Nam sẽ khép lại thời kỳ "dân số vàng" và giai đoạn già hóa dân số tiếp tục với tốc độ nhanh hơn dự báo. Đối với Hà Nội - địa phương nhiều năm duy trì mức sinh dưới mức thay thế, tuổi thọ thuộc nhóm cao và tốc độ đô thị hóa mạnh - đây không chỉ là xu hướng nhân khẩu học mà việc thích ứng còn là bài toán phát triển lâu dài.
"Cửa sổ dân số vàng" đang dần khép lại
Theo Báo cáo Dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2024-2074 do Cục Thống kê xây dựng với sự hỗ trợ của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), Việt Nam đang trải qua quá trình chuyển đổi nhân khẩu học nhanh chưa từng có. Dự báo đến năm 2034, số người từ 65 tuổi trở lên sẽ vượt số trẻ em dưới 15 tuổi, nước ta bước vào thời kỳ dân số già. Hai năm sau, vào năm 2036, thời kỳ cơ cấu "dân số vàng" chính thức khép lại, sớm hơn khoảng ba năm so với dự báo trước đây.
Già hóa dân số vốn chủ yếu được nhìn nhận là vấn đề của người cao tuổi thì nay đã trở thành bài toán phát triển của toàn xã hội. Khi tỷ lệ người cao tuổi tăng, nhu cầu chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội, hạ tầng và nguồn nhân lực cũng thay đổi theo.
Theo GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế quốc dân), Việt Nam chỉ còn khoảng 10 năm để tận dụng cơ hội từ cơ cấu dân số vàng. Điều quan trọng không chỉ là số lượng lao động mà còn là chất lượng nguồn nhân lực, năng suất và khả năng tạo việc làm. Nếu không chuẩn bị từ sớm, già hóa dân số sẽ tạo áp lực lớn lên tăng trưởng kinh tế và hệ thống an sinh.
Rõ ràng, thích ứng với già hóa dân số cần được triển khai ngay từ khi vẫn còn trong thời kỳ dân số vàng, thông qua đầu tư cho giáo dục, y tế, đào tạo nghề, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng hệ thống chăm sóc người cao tuổi dựa vào cộng đồng.
Những biến động cơ cấu dân số này đang hiện hữu rõ tại Hà Nội. Thủ đô thu hút đông lao động trẻ nhưng cũng là một trong những địa phương có mức sinh thấp kéo dài. Sáu tháng đầu năm 2026, toàn thành phố ghi nhận 37.629 trẻ được sinh ra, giảm 2.873 trẻ so với cùng kỳ năm trước, cho thấy mục tiêu đưa mức sinh trở lại mức thay thế vẫn còn nhiều thách thức. Trong khi đó, số người cao tuổi tiếp tục gia tăng, kéo theo nhu cầu lớn hơn về chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội.
Chủ động thích ứng với một xã hội già hóa
Luật Dân số, có hiệu lực từ ngày 1-7 vừa qua, xác định bốn chính sách trọng tâm gồm duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Đây là cơ sở để công tác dân số chuyển mạnh từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển.
Để chủ động ứng phó, góp phần thực hiện hiệu quả chiến lược dân số Việt Nam, UBND thành phố Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 189/KH-UBND thực hiện Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030, hướng tới từng bước nâng tổng tỷ suất sinh lên mức thay thế, đồng thời nghiên cứu các chính sách hỗ trợ người dân kết hôn, sinh nở và nuôi dạy con. Đến cuối tháng 6-2026, đã có 104/126 xã, phường ban hành kế hoạch triển khai. Cùng với đó, ngành dân số tiếp tục đẩy mạnh truyền thông về lợi ích sinh đủ hai con, tư vấn sức khỏe tiền hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm nâng cao chất lượng dân số ngay từ đầu đời.
Theo ông Vũ Duy Hưng, Chi cục trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng, chống tệ nạn xã hội Hà Nội, bảo đảm mức sinh thay thế không đơn thuần là tăng số trẻ được sinh ra mà nhằm duy trì quy mô dân số hợp lý, tạo nền tảng nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô trong những thập niên tới.
Từ ngày 1-7, Hà Nội hỗ trợ 100% mức đóng bảo hiểm y tế đối với người từ đủ 60 đến dưới 75 tuổi chưa thuộc diện được ngân sách hỗ trợ; đồng thời mở rộng các chương trình khám sức khỏe định kỳ, chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển dịch vụ dành cho người cao tuổi. Trong lĩnh vực y tế, mô hình cơ sở chăm sóc sức khỏe ban ngày cho người cao tuổi đang được thí điểm tại một số xã, phường; đội ngũ y tế chuyên trách từng bước được đào tạo để hình thành mạng lưới chăm sóc dài hạn ngay tại cộng đồng. Đây được xem là giải pháp phù hợp nhằm giảm tải cho các bệnh viện, đồng thời giúp người cao tuổi được chăm sóc ngay tại nơi sinh sống.
Già hóa dân số cũng không chỉ đặt ra yêu cầu duy trì mức sinh hợp lý mà còn đòi hỏi xây dựng một đô thị thân thiện với người cao tuổi, từ giao thông, nhà ở, không gian công cộng đến hệ thống y tế, chăm sóc xã hội và cơ hội tiếp tục tham gia lao động phù hợp.
"Cửa sổ dân số vàng" sẽ khép lại trong khoảng một thập niên tới. Khoảng thời gian còn lại không nhiều nhưng đủ để Hà Nội chủ động chuẩn bị trên cơ sở tận dụng tốt lợi thế hiện có, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, duy trì mức sinh hợp lý và hoàn thiện các chính sách thích ứng, qua đó xây dựng một mô hình phát triển bền vững, lấy chất lượng dân số làm nền tảng.