Làm chủ AI để giải quyết các vấn đề thực tiễn

"Bẫy trung bình" công nghệ và những điểm nghẽn hạ tầng

Theo các chuyên gia, mặc dù các báo cáo quốc tế đều khẳng định, chuyển đổi số giúp năng suất lao động tăng vọt, như báo cáo của Visa tại Việt Nam ghi nhận năng suất tăng gấp tới 10 lần, nhưng thực tế đóng góp của chuyển đổi số vào GDP quốc gia vẫn chưa đạt được mức kỳ vọng.

Thực trạng này phản ánh một nút thắt lớn trong việc thâm nhập công nghệ vào nền kinh tế thực. Dù chúng ta có giải pháp và tiềm lực, công nghệ vẫn chưa đi sâu vào hàng trăm nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ hay các ngành kinh tế cơ bản như nông nghiệp, giao thông và y tế.

Trong chia sẻ về vấn đề này, bà Trần Thị Lan Hương, chuyên gia từ Ngân hàng thế giới (WB) chỉ ra rằng, dù Việt Nam là điểm sáng về tốc độ tiếp cận internet và đứng thứ nhì toàn cầu về lượng truy cập ChatGPT, nhưng trên bản đồ đánh giá mức độ sẵn sàng về AI của Liên hợp quốc. Việt Nam vẫn nằm ở nhóm thấp, khi hạ tầng viễn thông và dữ liệu trong nước tiềm ẩn nhiều rủi ro với 92% trung tâm dữ liệu tập trung ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, 98% hệ thống cáp quang nằm trên mặt đất, rất dễ tổn thương trước thiên tai…

Chỉ ra những thách thức từ AI, đại diện Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA) cho rằng, vấn đề không nằm ở khía cạnh công nghệ thuần túy mà còn ở độ sẵn sàng của doanh nghiệp. Đáng ngại hơn, Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ rơi vào "bẫy trung bình" về AI và công nghệ khi đa phần doanh nghiệp mới chỉ dừng lại ở tầng lắp ráp, gia công phần mềm hoặc dọn dẹp giao diện mà chưa đi sâu vào bản chất để sở hữu những mô hình AI của riêng mình.

Chính sự hạn chế về nền tảng nội địa đã khiến Việt Nam phải chi hơn 230 triệu USD mỗi năm để trả phí cho các nền tảng AI quốc tế, đồng thời để nhường phần lớn thị phần bản đồ, gọi xe, thương mại điện tử vào tay các tập đoàn nước ngoài. Bài học từ "hiện tượng DeepSeek" của Trung Quốc, khi một đội ngũ chỉ 200 kỹ sư với kinh phí khiêm tốn đã tạo ra công nghệ chấn động toàn cầu, chính là lời cảnh tỉnh về khát vọng và sự tự chủ công nghệ của Việt Nam.

Cũng phải nói thêm, báo cáo của McKinsey-công ty tư vấn về quản trị và chiến lược toàn cầu có trụ sở tại Hoa Kỳ cho biết, gần 3/4 doanh nghiệp được khảo sát đã đưa AI chủ quyền (Sovereign AI) vào lộ trình công nghệ năm 2026, cho thấy quyền kiểm soát dữ liệu, hạ tầng và AI đang trở thành một lợi thế chiến lược.

Xây dựng AI "có chủ quyền" để giải quyết bài toán thực tế

Theo đó, từ năm 2026, các quy định mới của Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu rõ hơn về nơi lưu trữ dữ liệu, việc chuyển dữ liệu xuyên biên giới cũng như khả năng giám sát, can thiệp của con người đối với hệ thống AI. Xu hướng này cũng diễn ra trên phạm vi toàn cầu.

Theo các chuyên gia, việc đáp ứng các yêu cầu trên phụ thuộc chủ yếu vào hạ tầng vận hành. Vị trí lưu trữ dữ liệu được quyết định bởi kiến trúc lưu trữ và vùng triển khai; quyền truy cập được kiểm soát tại các lớp định danh, mạng và ảo hóa; nhật ký kiểm toán chỉ có giá trị khi được ghi nhận ở tầng hạ tầng; các cơ chế kiểm soát AI như dừng xử lý, thu hồi tài nguyên tính toán hay ngắt luồng dữ liệu cũng được thực hiện ở lớp điều phối hạ tầng. Làm chủ hạ tầng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thêm khả năng chủ động trong quản trị dữ liệu, triển khai AI và đáp ứng các yêu cầu pháp lý ngày càng cao.

Để vượt qua những rào cản trên, cách nhìn nhận về chủ quyền số cần phải thay đổi sâu sắc. Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu chỉ đóng vai trò là nguồn nguyên liệu, còn năng lực tính toán mới chính là "nhà máy" chế biến. Một quốc gia sở hữu dữ liệu lớn nhưng thiếu năng lực tính toán và huấn luyện mô hình quy mô lớn thì không thể tạo ra giá trị gia tăng.

Nhấn mạnh thông điệp "Chủ quyền AI bắt đầu từ chủ quyền hạ tầng", ông Đặng Triều Dương, Phó giám đốc Khối kinh doanh FPT Smart Cloud khẳng định: Một mô hình AI không thể tự nhận là "MadeinViet Nam" nếu dữ liệu, hạ tầng điện toán đám mây và siêu máy tính vẫn phụ thuộc vào quốc tế. Do vậy, việc Tập đoàn FPT đầu tư 200 triệu USD xây dựng FPT AI Factory kết hợp hệ thống GPU NVIDIA thế hệ mới và Sovereign Cloud vận hành trong nước chính là bước đi tiên phong nhằm bảo vệ tài sản dữ liệu quốc gia và làm chủ công nghệ lõi.

Ông Vũ Thanh Tùng, Tổng giám đốc GreenNode (Tập đoàn VNG) nhận định: Chủ quyền công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó quay trở lại phục vụ và giải quyết các bài toán thực tế. Với định hướng này, GreenNode phát triển giải pháp xử lý tài liệu thông minh (IDP) hỗ trợ các ngân hàng và hãng bảo hiểm xử lý hàng trăm nghìn tài liệu đã giúp tiết kiệm hàng chục tỷ đồng. Giải pháp này là chứng minh giá trị của AI nằm ở khả năng tối ưu hóa vận hành và gia tăng năng suất…

Trong chia sẻ về vấn đề, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh: Quan điểm cốt lõi, chuyển đổi số không phải là việc mua sắm thiết bị hay chạy theo phong trào, mà phải xuất phát từ việc giải quyết các bài toán thực tế hằng ngày của địa phương, doanh nghiệp và người dân.

Như vậy, có thể thấy rằng, năng lực số quốc gia chính là khả năng huy động, tổ chức và làm chủ các công nghệ chiến lược. Làm chủ AI không có nghĩa là đóng cửa với thế giới, mà là chủ động xây dựng năng lực hạ tầng, công nghệ và nguồn nhân lực nội địa. Chỉ khi tự chủ được "bộ não" và "nhà máy" AI của riêng mình, Việt Nam nói chung và các doanh nghiệp mới có thể tự tin tháo gỡ các nút thắt kinh tế xã hội, biến dữ liệu thành tài sản và bứt phá bền vững trong kỷ nguyên số.