Đề xuất sửa 14 điều để gỡ vướng trong quản lý kiến trúc

Hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền

Sau hơn 5 năm tổ chức triển khai thực hiện, Luật Kiến trúc năm 2019 đã từng bước khẳng định vai trò là công cụ pháp lý quan trọng trong quản lý và phát triển kiến trúc Việt Nam. Bên cạnh kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cũng cho thấy một số nội dung còn tồn tại: Một số nội dung của luật còn chưa có quy định đối với các vấn đề mới như kiến trúc không gian ngầm, kiến trúc xanh, kiến trúc thích ứng biến đổi khí hậu, kiến trúc thông minh, chuyển đổi số trong kiến trúc.

Quy định về công trình kiến trúc có giá trị tại Điều 13 chưa làm rõ mối quan hệ trong quản lý giữa công trình kiến trúc có giá trị theo Luật Kiến trúc với di tích xếp hạng theo Luật Di sản văn hóa.

Các quy định về quy chế quản lý kiến trúc tại Điều 14, Điều 15, đặc biệt là yêu cầu UBND cấp tỉnh trình HĐND cùng cấp thông qua trước khi ban hành, lấy ý kiến thống nhất của Bộ Xây dựng đối với quy chế quản lý kiến trúc của đô thị là thành phố trực thuộc Trung ương còn làm kéo dài thủ tục, thiếu linh hoạt...

Từ những vướng mắc đó, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc đề xuất sửa đổi, bổ sung, chỉnh lý hoặc thay thế 14 Điều. Trong đó, cụ thể hóa, luật hóa các quy định về thẩm quyền quản lý kiến trúc và hành nghề kiến trúc phù hợp tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Đối với quản lý kiến trúc, dự thảo Luật làm rõ nội hàm “bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc”, gắn kiến trúc với bảo tồn và phát huy giá trị di sản, văn hóa vùng miền; khuyến khích phát triển kiến trúc mang bản sắc, phù hợp điều kiện tự nhiên, lịch sử, xã hội của từng địa phương (Điều 5) để xây dựng các yếu tố nhận diện, đánh giá và bảo vệ công trình kiến trúc có giá trị như một loại hình văn hóa đặc thù, thể chế hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Hoàn thiện công cụ quản lý kiến trúc, đặc biệt là quy chế quản lý kiến trúc, thi tuyển phương án kiến trúc (Điều 14, Điều 15, Điều 17), đáp ứng yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Nội dung phân quyền, phân cấp và cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính: Dự thảo Luật bỏ quy định UBND cấp tỉnh phải trình HĐND cùng cấp thông qua Quy chế quản lý kiến trúc trước khi ban hành (khoản 4 Điều 14).

Bỏ quy định UBND cấp tỉnh phải có ý kiến thống nhất của Bộ Xây dựng đối với quy chế quản lý kiến trúc của đô thị loại đặc biệt, đô thị loại I là thành phố trực thuộc trung ương (khoản 4 Điều 14).

Bỏ quy định về sát hạch hành nghề kiến trúc, thủ tục công nhận tổ chức xã hội - nghề nghiệp đủ điều kiện sát hạch cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc theo quy định (Điều 26); bỏ quy định thành lập Hội đồng xét cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc (Điều 29)...

Cân nhắc việc phân cấp cho UBND cấp xã ban hành Quy chế quản lý kiến trúc

Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (Ủy ban) của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cho biết, về tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất và tương thích quốc tế, dự thảo Luật cơ bản phù hợp. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi cần tiếp tục rà soát, đối chiếu để bảo đảm tính thống nhất với Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (phân định minh bạch ranh giới pháp lý), Luật Di sản văn hóa (xử lý khoảng trống pháp lý tại khu vực lân cận di tích) và Luật Xây dựng (tránh trùng lặp yêu cầu đối với thiết kế và chồng chéo thẩm quyền cấp chứng chỉ).

Ủy ban đề nghị bổ sung đánh giá tác động chi tiết các cam kết quốc tế (CPTPP, EVFTA, GATS) đối với dịch vụ tư vấn kiến trúc và nghiên cứu bổ sung nguyên tắc quản lý chất lượng kiến trúc sư nước ngoài vào Điều 31.

Ủy ban đề nghị cân nhắc việc phân cấp cho UBND cấp xã ban hành Quy chế quản lý kiến trúc ngay thời điểm hiện nay sẽ đối diện với thách thức lớn về nhân lực và nguồn lực tài chính. Do vậy, cần xem xét nghiên cứu, chỉnh lý theo hướng cấp xã tổ chức lập, cơ quan chuyên môn cấp trên có ý kiến thẩm định, hoặc UBND cấp tỉnh phải ban hành “Khung quy chế mẫu” để áp dụng thống nhất.

Việc bãi bỏ thi sát hạch chứng chỉ và thực hiện cơ chế “hậu kiểm” cần có Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia được liên thông đồng bộ. Tuy nhiên, hồ sơ dự thảo Luật hiện chưa có nội dung này và cũng chưa nêu lộ trình chuyển tiếp. Do vậy, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo báo cáo rõ tiến độ và cơ chế xác thực chéo dữ liệu để tránh “khoảng trống quản lý” khi Luật có hiệu lực từ 1-3-2027.

Đối với nội dung về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc và Quy chế quản lý kiến trúc, Ủy ban cho rằng, việc phân cấp cho UBND các cấp (bao gồm cả cấp xã) tự xác định và cụ thể hóa bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc có thể phát sinh vướng mắc do kiến trúc là lĩnh vực chuyên môn sâu, có tính hệ thống, liên vùng.

Vì vậy, Ủy ban đề nghị nghiên cứu chỉnh lý quy định này theo hướng UBND cấp tỉnh ban hành Bộ tiêu chí, Khung hướng dẫn chung về bản sắc văn hóa dân tộc trên địa bàn, cấp xã căn cứ theo các quy định khung này để thực hiện mà không tự quy định lại các tiêu chí về bản sắc văn hóa.