Để không gian di sản hòa nhịp cùng đời sống người dân Thủ đô

Đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng

Một buổi chiều cuối tuần, trong tiếng sáo diều ngân vang, tiếng trống hội rộn ràng và những làn điệu chèo mộc mạc, hàng trăm người dân phường Việt Hưng cùng các địa phương lân cận đã có dịp hòa mình vào không gian văn hóa Việt Hưng. Không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí, đây còn là không gian để những giá trị văn hóa truyền thống được tái hiện bằng hình thức gần gũi, phù hợp với nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng.

Điểm nhấn trong chuỗi hoạt động là chủ đề “Làng nghề truyền thống - Trải nghiệm gìn giữ, lan tỏa giá trị văn hóa Việt”. Tại đây, người dân, đặc biệt là trẻ em, được trực tiếp tham gia các hoạt động như làm gốm, nặn tò he, làm diều, tô tượng, làm chuồn chuồn tre, chơi nhảy sạp, đi cà kheo...

Từ cách tiếp cận truyền thống chủ yếu giới thiệu văn hóa thông qua hình ảnh và hiện vật, các mô hình không gian văn hóa cộng đồng đang mở ra phương thức mới: Để người dân trực tiếp tham gia, trải nghiệm và cảm nhận giá trị di sản bằng chính hoạt động của mình.

Trong không gian ấy, làng nghề diều truyền thống Ô Diên được giới thiệu như một điểm nhấn đặc sắc. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân, những thanh tre, tờ giấy, mảnh vải được tạo thành những cánh diều sáo mang dấu ấn văn hóa vùng đất xứ Đoài. Qua đó, người tham gia không chỉ hiểu thêm về kỹ thuật làm diều mà còn cảm nhận được giá trị của sự sáng tạo, tâm huyết và quá trình trao truyền nghề qua nhiều thế hệ.

Cách làm này góp phần thay đổi nhận thức về công tác bảo tồn văn hóa. Di sản không còn là những giá trị xa cách chỉ hiện diện trong bảo tàng hay các dịp lễ hội, mà trở thành một phần của đời sống thường ngày, nơi người dân vừa thụ hưởng, vừa trực tiếp gìn giữ và lan tỏa.

Lần đầu đưa hai con đến tham gia hoạt động, chị Thục Anh (chung cư CT18, phường Việt Hưng) chia sẻ, tôi biết đến chương trình qua thông tin từ tổ dân phố. Đến đây, tôi thấy các hoạt động được tổ chức rất ý nghĩa, không chỉ tạo sân chơi bổ ích mà còn giúp các con được tự tay làm những sản phẩm mình yêu thích. Đây là dịp để các con hiểu thêm về các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời có thêm những trải nghiệm ý nghĩa trong dịp hè.

Hướng tới những không gian văn hóa phù hợp

Tương tự cách làm ở không gian văn hóa Việt Hưng, nhiều địa phương trên địa bàn Thủ đô cũng đang từng bước hình thành những không gian văn hóa phù hợp với điều kiện, thế mạnh riêng, gắn với lịch sử, làng nghề, di sản và nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng dân cư.

Tại khu vực trung tâm thành phố, các không gian văn hóa gắn với di sản lịch sử đang được phát huy theo hướng kết hợp giữa bảo tồn và sáng tạo. Không gian Hồ Văn thuộc quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một ví dụ tiêu biểu khi trở thành nơi tổ chức các hoạt động triển lãm, trình diễn nghệ thuật, giới thiệu sản phẩm sáng tạo, góp phần kết nối di sản với đời sống đương đại.

Cùng với đó, các khu phố, phường trong khu vực phố cổ cũng đang phát huy giá trị không gian văn hóa gắn với kiến trúc, nghề truyền thống và sinh hoạt cộng đồng. Những hoạt động giới thiệu nghề thủ công, trưng bày sản phẩm sáng tạo, chương trình nghệ thuật dân gian đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với người dân và du khách.

Ở khu vực ngoại thành, nhiều không gian văn hóa cộng đồng được xây dựng trên nền tảng giá trị làng nghề và sản phẩm địa phương. Tại các địa bàn như: Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ…, nghề truyền thống không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ sản xuất hàng hóa mà còn là những “bảo tàng sống”, nơi lưu giữ kỹ thuật, câu chuyện và ký ức văn hóa của cộng đồng.

Bên cạnh đó, tại nhiều xã, phường, việc xây dựng không gian văn hóa cộng đồng được triển khai từ việc phát huy giá trị di tích, nhà văn hóa, sân chơi dân cư. Các hoạt động sinh hoạt câu lạc bộ văn nghệ, trình diễn nghệ thuật truyền thống, giới thiệu phong tục, tập quán địa phương đang góp phần tạo nên môi trường văn hóa lành mạnh, gắn kết cộng đồng.

Từ những sân chơi văn hóa cuối tuần đến các không gian gắn với di sản, làng nghề trên khắp Thủ đô, văn hóa đang từng bước trở lại với đời sống thường nhật. Khi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, được trực tiếp trải nghiệm, thực hành và tìm hiểu các giá trị truyền thống, công tác bảo tồn di sản không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý hay nghệ nhân mà trở thành nhu cầu, trách nhiệm chung của cộng đồng. Đây cũng là hướng đi phù hợp để Hà Nội phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở phong phú, bền vững và bồi đắp niềm tự hào về bản sắc Thăng Long - Hà Nội trong mỗi người dân.

Trong quá trình đó, việc xây dựng các không gian văn hóa cần tiếp tục được triển khai theo hướng linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với đặc điểm từng địa bàn và nhu cầu của người dân. Mỗi không gian không chỉ là nơi tổ chức sự kiện mà còn là môi trường để các giá trị văn hóa được nuôi dưỡng, trao truyền và phát triển. Sự tham gia chủ động của cộng đồng chính là yếu tố quan trọng giúp di sản có thêm sức sống, tránh nguy cơ bị tách rời khỏi đời sống xã hội.

Đặc biệt, khi văn hóa trở thành một phần tự nhiên trong sinh hoạt hằng ngày, những giá trị truyền thống sẽ tiếp tục được lan tỏa, góp phần tạo dựng hình ảnh một Thủ đô văn hiến, hiện đại nhưng luôn gìn giữ bản sắc riêng. Đây cũng là một trong những cách làm để dòng chảy văn hóa dân tộc đến được với nhịp sống của xã hội đương đại.