Sông Hồng: Dòng chảy văn hoá ngàn năm
Từ dòng chảy gắn với lịch sử Thăng Long - Hà Nội suốt hàng nghìn năm, sông Hồng đóng vai trò quyết định trong toàn bộ quá trình hình thành và phát triển của vùng châu thổ, là mạch máu nuôi dưỡng nền văn minh lúa nước, đồng thời giữ vai trò chứng nhân vĩ đại cho những thăng trầm lịch sử của đất nước.
“Nhị Hà quanh Bắc sang Đông/ Kim Ngưu Tô Lịch là sông bên này”- câu ca dao xưa đã cho chúng ta thấy địa thế của Hà Nội, mảnh đất được bao bọc bởi những con sông, trong đó sông Hồng (Nhị Hà) là con sông lớn nhất, được người dân trìu mến gọi là sông Cái, sông Mẹ. Suốt chiều dài lịch sử, dòng sông đã uốn cong mình ôm lấy mảnh đất Thăng Long- Đông Đô- Hà Nội.
Bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, sông Hồng chảy qua nhiều tỉnh, thành của nước ta, mỗi nơi sông Hồng chảy qua, đều để lại những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó nổi bật nhất là văn hóa Thăng Long. Dòng sông hào phóng đã ban tặng nguồn nước dồi dào, cây cối xanh tươi, đất đai màu mỡ để trồng lúa nước, đây là điều kiện sống lý tưởng để những cư dân Việt cổ chọn làm nơi định canh, định cư, sinh sống, là khởi nguồn của nền văn hóa làng xã ngày nay. Dọc theo lưu vực sông Hồng, cư dân đã đúc kết được kỹ năng trị thủy, đắp đê, đào kênh mương dẫn nước…
Sông Hồng không chỉ là dòng chảy của tự nhiên mà còn là dòng chảy của văn hóa - lịch sử trên mảnh đất ngàn năm văn hiến. Dọc 2 bên bờ sông Hồng hiện còn nhiều di tích lịch sử văn hóa đặc sắc, những đình, chùa cổ kính...như Thành Cổ Loa, Đền thờ Hai Bà Trưng, Đình Chèm, Đền Chử Đồng Tử - Tiên Dung- gắn liền với câu chuyện tình huyền thoại và tứ bất tử trong tín ngưỡng dân gian. Chùa Trấn Quốc, Phủ Tây Hồ, đền Ghềnh và chùa Bồ Đề…
Vào thời Âu Lạc, Cổ Loa nằm vào vị trí đỉnh của tam giác châu thổ sông Hồng và là nơi giao lưu quan trọng của đường thủy và đường bộ. Cổ Loa là kinh đô của nhà nước phong kiến Âu Lạc, dưới thời An Dương Vương vào khoảng thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên và của nhà nước Vạn Xuân dưới thời Ngô Quyền thế kỷ 10 sau Công nguyên. Cổ Loa được các nhà khảo cổ học đánh giá là tòa thành cổ nhất, quy mô lớn vào bậc nhất, cấu trúc cũng thuộc loại độc đáo nhất trong lịch sử xây dựng thành lũy của người Việt cổ.
Nền văn minh sông Hồng đã ăn sâu vào tâm thức người Hà Nội, tạo nên không gian văn hóa đặc sắc với các lễ hội truyền thống, tín ngưỡng văn hóa tâm linh, các làn điệu dân ca quan họ, hát chèo, ca trù, hát văn……đậm đà bản sắc. Nhiều lễ hội lớn, tôn vinh những vị thánh trong dân gian như: Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng, Ðức Thánh Trần Hưng Ðạo và Ðức Thánh Chử Ðồng Tử…Đây là dịp để người dân thể hiện lòng biết ơn, cầu mong phước lành, bình an và giáo dục thế hệ sau về những giá trị truyền thống tốt đẹp.
Cùng với đình, chùa, lễ hội, nghề truyền thống…, tục kết chạ giữa các làng cổ ven sông Hồng là một nét văn hóa đặc sắc, thể hiện tinh thần tinh thần đoàn kết, tương trợ giữa các cộng đồng cư dân. Mối giao hảo hiếm có này không chỉ là ký ức dân gian mà còn là một di sản sống động. Hơn cả một nghi thức xã giao, nó là sợi chỉ đỏ xuyên thời gian, gắn kết con người trong công cuộc khai phá, trị thủy, chống chọi thiên tai và bảo vệ xóm làng. Khi đã kết chạ, hai làng coi nhau như người thân ruột thịt, hai bên cùng kiêng tên húy Thành hoàng của nhau, con cháu hai làng không kết hôn. Cho đến tận ngày nay, trải qua hàng nghìn năm lịch sử, con cháu ở những làng kết chạ với nhau vẫn giữ nếp truyền thống của ông bà xưa.
Nhà sử học Lê Văn Lan cho rằng, nếu đình làng là nơi lưu giữ hồn cốt của một cộng đồng thì tục kết chạ lại là nơi lưu giữ đạo lý ứng xử giữa các cộng đồng. Thăng Long không chỉ là kinh đô của quốc gia mà còn là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa làng Việt. Chính từ những làng quê ven kinh thành, những chuẩn mực về nghĩa tình, chữ tín, sự tương trợ và trách nhiệm cộng đồng đã được hình thành, bồi đắp rồi lan tỏa, góp phần tạo nên cốt cách thanh lịch, văn minh của người Hà Nội.
Dọc theo đôi bờ sông Hồng là hệ thống các làng nghề, làng cổ mang đậm dấu ấn văn hóa Bắc Bộ. Nổi bật nhất là Làng gốm cổ Bát Tràng- một trong những làng nghề truyền thống lâu đời và nổi tiếng nhất Việt Nam, làng đào Nhật Tân và các làng cổ ven đê như Chèm, Đông Ngạc…vẫn giữ nguyên được nét kiến trúc đình chùa, cổng làng truyền thống.
Cũng trên khúc sông chảy qua Hà Nội còn có cây cầu Long Biên - chứng nhân của lịch sử.Cầu Long Biên là cây cầu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng. Đây là công trình có ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Cầu do người Pháp xây dựng, được khánh thành vào năm 1902 với tên Doumer. Sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, cầu được đổi tên thành Long Biên như bây giờ. Tồn tại cùng Hà Nội trong hai thế kỷ XIX và XX, cầu Long Biên không chỉ mang trên mình những vết thương của chiến tranh mà cả những dấu vết của chiến thắng vinh quang.
Sông Hồng - dòng sông lịch sử, nơi ghi dấu chiến công trong quá trình chống ngoại xâm của dân tộc ta. Sau khi đánh đuổi quân giặc ra khỏi đất nước, Bà Trưng đã đóng đô ở Mê Linh (tả ngạn sông Hồng). Vào đời nhà Trần, ba lần quân Nguyên sang xâm lược nước ta thì cả ba lần đều bị quân dân nhà Trần đánh bại. Những chiến thắng ở Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết, trên những khúc sông Hồng, ở kinh thành Thăng Long… mãi mãi đi vào lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân ta.
Ở những địa phương dọc theo sông Hồng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quân và dân ta đã lập nên bao chiến công oanh liệt trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc. Ngôi nhà ven sông của cụ Nguyễn Thị An tại làng Phú Gia ngày ấy là nơi đầu tiên mà Bác Hồ dừng chân khi trở về từ chiến khu Việt Bắc.
Ngày 17-2-1947, sông Hồng đã chứng kiến cuộc rút quân thần kỳ, táo bạo, dũng cảm phi thường của Trung đoàn Thủ đô vượt qua vòng vây dày đặc của địch để rút quân an toàn lên chiến khu. Để rồi đến ngày 10-10-1954, Trung đoàn Thủ đô là đơn vị dẫn đầu đoàn quân trở về tiếp quản Thủ đô giữa niềm hân hoan vui mừng của toàn quân, toàn dân ta.
Trải qua thời gian, biến đổi của địa lý và cả của con người, vai trò của sông Hồng ngày càng ăn sâu vào đời sống đô thị. Đến nay, sông Hồng không chỉ là một trong năm yếu tố Di sản đô thị (phố Cổ, phố Cũ; các công trình di tích lịch sử; các làng xóm đô thị hoá, hệ thống Hồ ao và sông Hồng) đem lại giá trị đặc trưng cho một đô thị lớn như Hà Nội.
Từ thượng nguồn đỏ nặng phù sa, sông Hồng vẫn lặng lẽ chảy, ôm lấy Thủ đô như một dải lụa bền bỉ của thời gian. Sông Hồng ngày nay đang được đánh thức để trở thành trục phát triển mới, biểu tượng cho khát vọng vươn lên và tương lai bền vững của Thủ đô.