Nâng hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ trước yêu cầu mới
Những vụ sản xuất, buôn bán hàng giả quy mô lớn liên tiếp bị phát hiện thời gian gần đây cho thấy tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang diễn biến ngày càng tinh vi, đặc biệt trên môi trường số. Trong bối cảnh Việt Nam chịu sức ép ngày càng lớn từ các cam kết và quan hệ thương mại quốc tế, Bộ Khoa học và Công nghệ đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, tăng cường thực thi và phối hợp liên ngành nhằm tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Thực thi quyền sở hữu trí tuệ trước những thách thức mới
Quyền sở hữu trí tuệ đang trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Khi đổi mới sáng tạo ngày càng đóng vai trò động lực tăng trưởng, việc bảo vệ tài sản trí tuệ không còn đơn thuần là xử lý hàng giả, hàng nhái, mà đã trở thành yêu cầu của phát triển và hội nhập.
Tháng 5-2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026, đưa Việt Nam vào danh sách "Quốc gia nước ngoài ưu tiên" (Priority Foreign Country) về sở hữu trí tuệ, đồng thời nêu hàng loạt quan ngại liên quan đến hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ đối với vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả mạo nhãn hiệu, việc sử dụng phần mềm không có giấy phép và cơ chế kiểm soát tại biên giới... Chưa đầy một tháng sau, USTR tiếp tục khởi xướng điều tra Việt Nam theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với các các hành vi, chính sách và thực tiễn liên quan đến bảo hộ, thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
Theo Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Lưu Hoàng Long, những diễn biến này không chỉ tạo thêm sức ép trong quan hệ thương mại mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách phải nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Đây là điều kiện quan trọng để bảo vệ thành quả đổi mới sáng tạo, củng cố niềm tin của nhà đầu tư, đồng thời khẳng định uy tín của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Thực tế cho thấy, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang có xu hướng gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Không còn dừng ở những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, nhiều vụ việc đã hình thành các đường dây có tổ chức, có yếu tố xuyên biên giới, lợi dụng hoạt động gia công quốc tế, thương mại điện tử và các nền tảng số để sản xuất, tiêu thụ hàng hóa vi phạm. Trong khi đó, tình trạng xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số tiếp tục diễn biến phức tạp; hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ xuất hiện phổ biến trên cả thị trường truyền thống, thương mại điện tử và trong hoạt động xuất nhập khẩu, gây nhiều khó khăn cho công tác phát hiện, giám sát và xử lý.
Minh chứng rõ nhất là vụ gần 50.000 đôi giày giả mạo Nike chuẩn bị xuất khẩu sang Hoa Kỳ vừa bị phát hiện tại thành phố Hồ Chí Minh. Qua phối hợp với Cơ quan Điều tra An ninh Nội địa Hoa Kỳ (HSI), lực lượng chức năng Việt Nam đã thu giữ hơn 25.000 đôi giày thành phẩm cùng hàng chục nghìn bán thành phẩm mang dấu hiệu giả mạo các nhãn hiệu Nike, Nike Air và Air Jordan, với giá trị ước tính hơn 100 tỷ đồng.
Vụ việc cho thấy bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn là nhiệm vụ riêng của lực lượng thực thi mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với công tác quản lý nhà nước trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo ông Lưu Hoàng Long, những sức ép từ hội nhập cũng là động lực để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện hệ thống thực thi quyền sở hữu trí tuệ theo hướng hiện đại, minh bạch và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Với vai trò là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ động tham mưu nhiều cơ chế, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả thực thi, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các lực lượng thực thi để hình thành cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ thống nhất từ trung ương đến địa phương.
Hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên ngành
Với sự ra đời của hàng loạt chỉ đạo quan trọng của Chính phủ như Chỉ thị số 13/CT-TTg ngày 17-5-2025, Nghị quyết số 397/NQ-CP ngày 5-12-2025, Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30-1-2026 và Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5-5-2026, hệ thống chính sách từng bước được hoàn thiện, tạo cơ sở để các bộ, ngành, địa phương phối hợp chặt chẽ hơn trong xử lý vi phạm.
Hiệu quả của những giải pháp này bước đầu đã được phản ánh qua kết quả thực thi. Chỉ trong hơn một tháng, từ ngày 7-5 đến 24-6-2026, các lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện hơn 3.300 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; khởi tố hình sự 85 vụ án và ngăn chặn 2.102 website, trang thông tin điện tử vi phạm. Nhiều đường dây sản xuất, kinh doanh hàng giả quy mô lớn, các website phát sóng trái phép, kinh doanh hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số đã được phát hiện, xử lý.
Tuy nhiên, theo Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Lưu Hoàng Long, kết quả đạt được mới chỉ là bước đầu. Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số đang làm thay đổi phương thức xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đòi hỏi công tác thực thi cũng phải chuyển từ tư duy xử lý bị động sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và ứng phó kịp thời.
Đáp ứng yêu cầu đó, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định tiếp tục hoàn thiện thể chế là nhiệm vụ trọng tâm. Trong thời gian tới, Bộ sẽ xây dựng và triển khai Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận số 51-KL/TW ngày 17-6-2026 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới; nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một số quy định của Bộ luật Hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số. Đồng thời Bộ tiếp tục hoàn thiện các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Hải quan và các văn bản hướng dẫn nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa vi phạm ngay từ cửa khẩu.
Cùng với hoàn thiện pháp luật, Bộ Khoa học và Công nghệ đang thúc đẩy xây dựng cơ chế thực thi hiện đại hơn. Theo đó, các bộ, ngành sẽ tiếp tục triển khai Chương trình phối hợp hành động về phòng, chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030; tăng cường điều tra các vụ việc có tổ chức, quy mô lớn và xuyên biên giới; nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu các địa phương. Đặc biệt triển khai cơ chế phản ứng nhanh đối với các báo cáo xâm phạm bản quyền và thúc đẩy trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong việc chủ động gỡ bỏ hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Theo Cục trưởng Lưu Hoàng Long, trong bối cảnh các hành vi vi phạm ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, công nghệ cũng phải trở thành công cụ hỗ trợ thực thi. Vì vậy, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong phát hiện, truy xuất nguồn gốc hàng hóa, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan thực thi. Đồng thời tăng cường hợp tác với WIPO, Hoa Kỳ và các đối tác quốc tế trong trao đổi thông tin, hỗ trợ điều tra các vụ việc xuyên biên giới. Song song với đó là đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân về tôn trọng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Những giải pháp Bộ Khoa học và Công nghệ đang triển khai, từ hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên ngành đến ứng dụng công nghệ và mở rộng hợp tác quốc tế, sẽ góp phần tạo dựng môi trường đổi mới sáng tạo lành mạnh, bảo vệ tài sản trí tuệ của doanh nghiệp, nhà khoa học và nâng cao vị thế của Việt Nam trong tiến trình hội nhập.