Hồi sinh những dòng sông để Hà Nội thêm xanh

Cùng với Dự án cải tạo hạ lưu sông Kim Ngưu, Nhà máy Xử lý nước thải Yên Xá và quy hoạch hai bên bờ sông Tô Lịch, Hà Nội từng bước chuyển từ xử lý ô nhiễm cục bộ sang phục hồi toàn diện hệ thống sông qua nội đô, phát huy giá trị môi trường, cảnh quan và không gian xanh góp phần để Thủ đô thực sự là nơi đáng sống.

Đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển đô thị

Tại kỳ họp thứ năm, HĐND thành phố Hà Nội khóa XVII, các đại biểu đã thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng, tu bổ xung yếu hệ thống đê điều, nạo vét và xử lý ô nhiễm môi trường sông Nhuệ theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT).

Với tổng mức đầu tư sơ bộ 75.115 tỷ đồng, dự án sẽ được triển khai trong giai đoạn 2026-2029 trên toàn tuyến sông Nhuệ, từ cống Liên Mạc đến hết địa phận Hà Nội, đi qua 19 xã, phường. Mục tiêu vừa là xử lý ô nhiễm, vừa bảo đảm tiêu thoát nước, chống ngập úng, hoàn thiện hệ thống thu gom nước thải tập trung, chỉnh trang cảnh quan và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội khu vực ven sông.

Gần 50 năm sinh sống ở khu vực Cầu Bươu, bà Nguyễn Thị Kim Loan (số 52, ngõ 8 đường Cầu Bươu) đã chứng kiến nhiều đổi thay của sông Nhuệ. Có lúc, dòng sông đen đặc, bốc mùi hôi, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân ven sông, song những năm gần đây, sau khi một số đoạn được kè bờ, chất lượng nước và cảnh quan đã có chuyển biến tích cực.

Vì vậy, trước chủ trương cải tạo, chỉnh trang toàn tuyến sông Nhuệ của thành phố, bà Nguyễn Thị Kim Loan kỳ vọng, dự án sẽ được triển khai đồng bộ, vừa xử lý triệt để ô nhiễm, vừa chỉnh trang không gian đô thị, tạo diện mạo khang trang cho khu vực ven sông.

“Trước đây, khi chưa kè sông, nước sông lúc nào cũng đen bẩn, nhưng từ khi kè bờ nước ở trên này họ làm sạch một ngày có thể nhìn thấy 3-4 màu nước, từ xanh lam, xanh lục đến đỏ. Tôi mong muốn cảnh quan ngày càng đẹp hơn”, bà Nguyễn Thị Kim Loan hay.

Điểm mới của dự án nằm ở quy mô triển khai trên toàn lưu vực sông Nhuệ. Các hạng mục xử lý ô nhiễm, nạo vét, chỉnh trang, tiêu thoát nước và phát triển không gian ven sông được đặt trong một tổng thể thống nhất, tạo điều kiện để giải quyết đồng thời những tồn tại đã kéo dài nhiều năm trên sông Nhuệ.

Để mô hình này phát huy hiệu quả, theo các chuyên gia, yếu tố quyết định vẫn là kiểm soát triệt để nguồn gây ô nhiễm. GS.TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam cho rằng, muốn hồi sinh sông Nhuệ phải bắt đầu từ việc kiểm soát nguồn nước thải phát sinh trên địa bàn Hà Nội. Chỉ khi nguồn ô nhiễm được xử lý triệt để, việc bổ cập nước và khôi phục dòng chảy mới mang lại hiệu quả bền vững.

Đồng quan điểm, GS.TS Trần Đức Hạ, giảng viên cao cấp Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho rằng, ưu tiên hàng đầu là thu gom, xử lý nước thải và hình thành các trạm bơm đầu mối để vừa giải quyết tình trạng ngập úng, vừa cấp nước phục hồi dòng sông. Sau đó mới là triển khai các giải pháp nạo vét, xử lý bùn tích tụ và cải tạo lòng sông theo hướng khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này.

Cùng với việc chuẩn bị triển khai Dự án sông Nhuệ, Hà Nội cũng đang đẩy nhanh tiến độ nhiều công trình cải tạo sông nội đô. Trong đó, Dự án cải tạo tuyến hạ lưu sông Kim Ngưu nối sông Tô Lịch đã cơ bản hoàn thành các hạng mục chính sau hơn nửa năm thi công. Hệ thống kè hai bờ, nạo vét lòng sông và xử lý các điểm nghẽn dòng chảy đang được hoàn thiện những phần việc cuối cùng trước khi đưa công trình vào khai thác. Sau khi đưa vào khai thác, dự án sẽ góp phần nâng cao năng lực tiêu thoát nước, giảm nguy cơ ngập úng và cải thiện cảnh quan khu vực phía Nam thành phố.

Hai dự án này cho thấy, mục tiêu của Hà Nội không chỉ là làm sạch từng con sông. Các công trình đều được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển đô thị, kết hợp giữa cải thiện môi trường nước, nâng cao năng lực hạ tầng kỹ thuật và tạo lập không gian ven sông.

Phục hồi hệ sinh thái các dòng sông nội đô

Trong chuỗi các dự án cải thiện môi trường nước của Hà Nội, Nhà máy Xử lý nước thải Yên Xá giữ vai trò hạ tầng trọng yếu. Theo thiết kế, nhà máy có công suất xử lý 270.000m³ nước thải mỗi ngày đêm. Khi vận hành đồng bộ với hệ thống thu gom, nhà máy sẽ tiếp nhận lượng lớn nước thải từ lưu vực sông Tô Lịch, sông Lừ, sông Sét và một phần sông Nhuệ trước khi xử lý, góp phần giảm tải ô nhiễm cho các dòng sông nội đô.

Cùng với đầu tư hạ tầng môi trường, Hà Nội cũng đang từng bước định hình không gian phát triển mới ven sông. Hai đồ án quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 hai bên bờ sông Tô Lịch xác định rõ định hướng ưu tiên cây xanh, mặt nước, công viên, quảng trường, tuyến đi bộ, đường xe đạp, các công trình phục vụ cộng đồng. Đồ án cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ việc xây dựng mới, tăng cường kết nối hai bờ và phát triển các không gian văn hóa, dịch vụ. Mục tiêu là đưa sông Tô Lịch trở thành trục cảnh quan xanh của khu vực nội đô.

Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội Nguyễn Đức Hùng cho biết, các giải pháp quy hoạch được xây dựng theo hướng đồng bộ, gắn chặt với hệ thống xử lý nước thải. Cùng với các giải pháp về khơi thông, bổ cập, làm đầy và nâng mực nước sông thông qua cửa cống Trẹm, quy hoạch hướng tới mục tiêu cải thiện căn bản chất lượng môi trường nước sông Tô Lịch.

Trong tổng thể quy hoạch chung của Thủ đô, sông Tô Lịch được kỳ vọng sẽ từng bước khắc phục tình trạng ô nhiễm, hình thành trục cảnh quan xanh quan trọng, gần như ôm trọn khu vực nội đô. Nếu trục sông Hồng giữ vai trò cảnh quan chủ đạo phía Đông, thì sông Tô Lịch sẽ là trục cảnh quan nội đô có ý nghĩa đặc biệt.

Nhìn tổng thể các dự án đang triển khai cho thấy, Hà Nội từng bước chuyển từ xử lý ô nhiễm sang phục hồi hệ sinh thái các dòng sông. Với sự kết hợp giữa quy hoạch, hạ tầng và công nghệ xử lý môi trường, các dòng “sông chết” được kỳ vọng sẽ từng bước lấy lại chức năng sinh thái, góp phần nâng cao chất lượng môi trường và tạo thêm không gian xanh cho đô thị.