Khoa học, công nghệ mở đường cho các không gian phát triển mới

Đây là thông điệp được Bộ trưởng nhấn mạnh tại Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách", diễn ra ngày 28-7 tại Hà Nội.

Từ tư duy "bản đồ hành chính" đến "bản đồ phát triển"

Phát biểu tại hội thảo, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam đã tới giới hạn. Trong bối cảnh mới, không gian phát triển không còn được nhìn nhận đơn thuần theo địa giới hành chính mà cần được định hình bởi khả năng tổ chức, năng lực sáng tạo và mức độ kết nối. Vì vậy, Việt Nam cần chuyển từ tư duy "bản đồ hành chính" sang "bản đồ phát triển", coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực cốt lõi để tạo lập những dư địa tăng trưởng mới.

Theo Bộ trưởng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải đồng thời giải quyết hai bài toán lớn: Làm mới các không gian phát triển truyền thống và kiến tạo những không gian phát triển mới. Đây không chỉ là yêu cầu của đổi mới mô hình tăng trưởng mà còn là điều kiện để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Đối với các không gian phát triển truyền thống, Bộ trưởng lấy kinh tế biển làm ví dụ tiêu biểu. Theo đó, biển là lợi thế chiến lược của Việt Nam nhưng không thể tiếp tục phát triển theo phương thức khai thác truyền thống. Để phát triển kinh tế biển xanh theo định hướng của Trung ương, công nghệ phải đi trước một bước, từ đánh giá chính xác tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, ứng dụng công nghệ sinh học biển đến nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro môi trường. Thành công của các mô hình kinh tế biển xanh phụ thuộc lớn vào hàm lượng công nghệ được ứng dụng cũng như khả năng làm chủ các giải pháp quản lý và kiểm soát môi trường.

Công nghệ kiến tạo những không gian phát triển mới

Bên cạnh việc làm mới các không gian truyền thống, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong việc khai phá các không gian phát triển hoàn toàn mới, gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ. Theo Bộ trưởng, nếu biển là không gian cần được nâng cấp thì các không gian này chính là những "vùng đất mới" đòi hỏi sự dẫn dắt của công nghệ và dữ liệu. Giá trị đột phá lớn nhất sẽ xuất hiện tại các điểm giao thoa giữa những không gian phát triển này.

Với không gian ngầm, thách thức không chỉ nằm ở khai thác dưới lòng đất mà còn ở năng lực quản trị đồng bộ giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Bộ trưởng cho rằng, cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính ba chiều và các mô hình bản sao số (Digital Twin) cho đô thị, qua đó bảo đảm quy hoạch đi trước một bước, hạn chế xung đột hạ tầng trong quá trình phát triển.

Đối với không gian tầm thấp, đây được xem là vùng biên kinh tế mới với nhiều tiềm năng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về an toàn. Vì vậy, khoa học và công nghệ cần đóng vai trò xây dựng hạ tầng số, hình thành bản đồ số vùng bay, xác định các hành lang ưu tiên và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật làm cơ sở cho việc cấp phép theo mức độ rủi ro.

Trong lĩnh vực vũ trụ, Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và các dịch vụ phân tích dữ liệu, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và hợp tác quốc tế để từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi, tham gia sâu hơn vào nền kinh tế vũ trụ đang phát triển trên thế giới.

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành nền tảng kiến tạo các không gian phát triển mới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng cần đổi mới mạnh mẽ tư duy quản trị. Theo đó, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro; đồng thời mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ mới.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng nghiên cứu và mua sắm công, tạo điều kiện thúc đẩy thương mại hóa công nghệ, hình thành thị trường cho doanh nghiệp trong nước. Theo Bộ trưởng, mở rộng không gian phát triển cũng chính là mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo, tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp và góp phần nâng cao năng lực tự chủ quốc gia.