Không gian mạng là “ảo”, trách nhiệm pháp lý là thật

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, pháp luật hiện hành đã có những chế tài từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm. Do đó, mỗi người cần nhận thức đúng bản chất pháp lý của hoạt động trên không gian mạng và phải chịu trách nhiệm về nội dung do mình sáng tạo, đăng tải, chia sẻ, phát tán. Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với Tiến sỹ, Luật sư Đặng Văn Cường về vấn đề này.

- Thưa TS.LS Đặng Văn Cường, có ý kiến cho rằng mạng xã hội là “không gian ảo” nên nhiều người thường có tâm lý đăng gì, nói gì, chia sẻ gì cũng khó bị xử lý. Ông nhìn nhận thế nào về vấn đề này?

-Hiện nay, số lượng người sử dụng mạng xã hội tại Việt Nam ngày càng tăng, kéo theo các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng cũng diễn biến phức tạp hơn. Một trong những nguyên nhân là một bộ phận người dùng chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và hiểu biết để sử dụng mạng xã hội một cách an toàn, đúng quy định.

Đáng chú ý, vẫn còn nhiều người cho rằng mạng xã hội là “không gian ảo”, nên có thể lập tài khoản ẩn danh để phát ngôn, đăng tải hoặc chia sẻ bất cứ nội dung gì mà cơ quan chức năng không thể truy vết. Theo tôi, đây là nhận thức cần sớm thay đổi.

Không gian mạng tuy không phải là không gian vật lý theo nghĩa truyền thống, nhưng mọi hành vi của người dùng trên đó đều là những hành vi xã hội thực tế và có thể tạo ra những hậu quả thực tế. Vì vậy, pháp luật không coi mạng xã hội là “vùng đất vô luật”.

Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 10-12-2025 và có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, đã xác định không gian mạng là môi trường được hình thành bởi hệ thống mạng lưới kết nối của hạ tầng công nghệ thông tin, nơi con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian.

Dưới góc độ pháp lý, mọi hoạt động trên không gian mạng đều là một dạng hoạt động xã hội. Khi một cá nhân đăng tải thông tin, bình luận, chia sẻ hoặc phát tán nội dung trên mạng xã hội, họ đang thực hiện một hành vi có thể làm phát sinh quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý.

Nếu nội dung đăng tải là thông tin sai sự thật hoặc vi phạm các quy định của Luật An ninh mạng thì đó là hành vi vi phạm pháp luật và người thực hiện phải chịu trách nhiệm theo quy định. Ngay cả trường hợp sử dụng tài khoản ẩn danh hoặc mạo danh, nếu cơ quan chức năng xác minh, làm rõ được chủ thể thực hiện hành vi thì vẫn bị xử lý như các trường hợp thông thường.

Theo tôi, cần ghi nhớ một nguyên tắc rất đơn giản: Không gian mạng có thể là "ảo", nhưng người sử dụng là thật, thông tin được đăng tải là thật, hậu quả xã hội là thật và trách nhiệm pháp lý cũng hoàn toàn là thật.

-Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có những quy định cụ thể như thế nào đối với thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, thưa ông?

- Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 được sửa đổi, bổ sung Luật An ninh mạng năm 2018, quy định cụ thể và chặt chẽ hơn về các hành vi trên không gian mạng, phù hợp với thực tiễn phát triển của xã hội, yêu cầu quản lý nhà nước, bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội, đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và chủ quyền quốc gia trên không gian mạng.

Theo Điều 7 của Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15, một trong những nhóm hành vi bị nghiêm cấm là đăng tải, phát tán thông tin có nội dung tuyên truyền chống Nhà nước; xuyên tạc lịch sử; phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Bên cạnh đó, luật cũng nghiêm cấm hành vi bịa đặt, vu khống, đưa thông tin sai sự thật; xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Đồng thời, việc phát tán thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân, gây thiệt hại đến hoạt động kinh tế - xã hội hoặc cản trở hoạt động bình thường của cơ quan nhà nước, người thi hành công vụ cũng là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.

Điều 13 của Luật An ninh mạng năm 2025 tiếp tục phân định rõ các nhóm thông tin và hành vi sử dụng công nghệ thông tin, phương tiện điện tử xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng. Trong đó có các hành vi đăng tải, phát tán thông tin xuyên tạc, bôi nhọ, phỉ báng chính quyền nhân dân; kích động gây rối, gây mất ổn định về an ninh, trật tự; cũng như các thông tin xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Những quy định này cho thấy phạm vi điều chỉnh của pháp luật không chỉ dừng lại ở việc xử lý các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia, mà còn hướng tới bảo vệ trật tự, an toàn xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức, cá nhân trên không gian mạng. Đây cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm.

-Từ ngày 1-7-2026, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin có hiệu lực thi hành. Luật sư có thể chia sẻ về việc Nghị định quy định mức xử phạt mới đối với hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật như thế nào?

-Về nguyên tắc là người nào thực hiện hành vi vi phạm pháp luật thì người đó sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm pháp lý ở đây có thể là trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm hình sự.

Nghị định số 174/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 thay thế các quy định trước đây, với nhiều chế tài nghiêm khắc hơn đối với hành vi vi phạm trên không gian mạng.

Cụ thể, theo Điều 95, cá nhân lợi dụng mạng xã hội để đăng tải, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm danh dự, nhân phẩm của cá nhân, uy tín của cơ quan, tổ chức có thể bị phạt từ 10 đến 15 triệu đồng.

Trường hợp đăng tải, chia sẻ thông tin xuyên tạc lịch sử, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc hoặc thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân, ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế - xã hội, hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, cá nhân có thể bị phạt từ 15 đến 25 triệu đồng.

Ngoài tiền phạt, người vi phạm còn có thể bị buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm, khóa tài khoản, trang, nhóm hoặc kênh nội dung theo quy định. Những quy định mới này góp phần tăng tính răn đe, đồng thời khẳng định mọi hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin trên mạng xã hội đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

- Như vậy, có phải cứ đăng thông tin sai sự thật lên mạng xã hội là bị truy cứu trách nhiệm hình sự không, thưa ông?

-Không phải mọi trường hợp đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng xã hội đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là vấn đề cần được phân biệt rõ.

Về nguyên tắc, người có hành vi vi phạm pháp luật phải chịu trách nhiệm pháp lý, nhưng tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà có thể bị xử lý hành chính, buộc bồi thường dân sự hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp vi phạm lần đầu, hậu quả chưa nghiêm trọng, chưa được xác định là nguy hiểm cho xã hội thì thường bị xử phạt vi phạm hành chính.

Chỉ khi hành vi có tính chất nguy hiểm cho xã hội, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự thì người vi phạm mới có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào nhiều yếu tố như nội dung thông tin, tính chất hành vi, mục đích, lỗi, hậu quả và mức độ ảnh hưởng của hành vi. Không thể chỉ dựa vào một bài viết hay một bình luận để mặc nhiên kết luận người đăng đã phạm tội.

Đây cũng là nguyên tắc nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa quyền tự do ngôn luận, quyền phản ánh, góp ý của công dân với yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

-Hiện nay, một số người không trực tiếp tạo ra thông tin sai sự thật nhưng lại chia sẻ, bình luận, lan truyền những nội dung đó. Họ có thể phải chịu trách nhiệm không, thưa ông?

-Thời gian qua, không ít tài khoản, trang mạng xã hội đặt máy chủ ở nước ngoài đã đăng tải, phát tán thông tin bịa đặt, sai sự thật, xuyên tạc, chống phá Nhà nước, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự và dư luận xã hội. Nhiều đối tượng đã bị khởi tố, truy tố, xét xử; tuy nhiên vẫn còn không ít người vì thiếu hiểu biết đã chia sẻ, bình luận hoặc lan truyền các nội dung từ những trang thông tin xấu, độc này.

Điều cần lưu ý là pháp luật không chỉ xử lý người đăng tải thông tin ban đầu mà còn có thể xử lý cả người chia sẻ, phát tán hoặc bình luận đối với nội dung vi phạm. Hành vi chia sẻ, đăng lại hay bình luận đều là hành vi thể hiện ý chí của chủ thể và có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

Nghị định số 174/2026/NĐ-CP đã quy định xử phạt đối với cả hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống. Về hình sự, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, hành vi chia sẻ hoặc phát tán thông tin cũng có thể bị xem xét theo các tội danh tương ứng của Bộ luật Hình sự.

Vì vậy, người sử dụng mạng xã hội không nên cho rằng "chỉ chia sẻ lại" thì sẽ không phải chịu trách nhiệm. Trước khi bình luận, đăng lại hoặc lan truyền bất kỳ thông tin nào, cần kiểm chứng nguồn tin và cân nhắc kỹ hậu quả pháp lý có thể phát sinh.

- Vậy, để kiểm soát tốt hơn không gian mạng, có phải chỉ cần tăng mức xử phạt là đủ?

-Theo tôi, tăng chế tài là cần thiết nhưng không thể chỉ dựa vào chế tài. Muốn kiểm soát hiệu quả không gian mạng cần triển khai đồng bộ các giải pháp theo ba hướng: phòng ngừa - phát hiện - xử lý.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật để theo kịp sự phát triển của công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo (AI), deepfake và các phương thức tạo lập thông tin giả ngày càng tinh vi. Cùng với đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật và trang bị kỹ năng số cho người dân để biết cách kiểm chứng thông tin, nhận diện tài khoản giả mạo, nội dung cắt ghép, thông tin do AI tạo ra trước khi chia sẻ.

Bên cạnh đó, các nền tảng mạng xã hội phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định của Luật An ninh mạng, trong đó có việc xác thực người dùng, phối hợp với cơ quan chức năng và kịp thời gỡ bỏ thông tin vi phạm. Đồng thời, các cơ quan chức năng cũng cần nâng cao năng lực phát hiện, xác minh và xử lý vi phạm, tăng cường ứng dụng công nghệ trong thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử.

Đáng chú ý, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP đã quy định chứng cứ điện tử có giá trị pháp lý để xử lý vi phạm hành chính. Đây là cơ sở quan trọng, bởi phần lớn hành vi vi phạm trên không gian mạng đều để lại dấu vết điện tử.

Bên cạnh đó, người dùng mạng xã hội cần tự xây dựng cho mình một “hàng rào pháp lý” trước khi đăng tải hoặc chia sẻ bất kỳ thông tin nào. Hãy tự đặt ra ba câu hỏi: Thông tin này có đúng không? Nguồn tin có đáng tin cậy không? Nếu thông tin sai thì việc chia sẻ có thể gây hậu quả gì và mình có phải chịu trách nhiệm hay không?

Người dùng cũng không nên vì tò mò mà truy cập, bình luận, chia sẻ các nội dung có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc vô tình trở thành người lan truyền thông tin xấu, độc. Đối với những thông tin liên quan đến các vấn đề chính trị, xã hội, vụ án hay các sự kiện nhạy cảm, càng cần kiểm chứng kỹ trước khi chia sẻ.

Điều quan trọng là phải nhận thức rằng quyền tự do ngôn luận không đồng nghĩa với quyền bịa đặt, vu khống, xuyên tạc hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Không gian mạng có thể là “ảo”, nhưng hậu quả pháp lý của các hành vi trên không gian mạng là hoàn toàn có thật.

Chỉ một bài viết, một bình luận hay một lượt chia sẻ cũng có thể lan truyền đến hàng nghìn người và gây ra hậu quả lớn. Vì vậy, sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm không chỉ là cách bảo vệ chính mình, mà còn góp phần xây dựng một không gian mạng an toàn, văn minh và thượng tôn pháp luật.

-Xin cảm ơn luật sư!