Thiết chế văn hóa trong đời sống đô thị: Tái cấu trúc cho những giá trị mớiBài 3: Điểm nghẽn từ quy hoạch, vận hành

Bất cập từ quy hoạch “không đón đầu”

Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, thực trạng nhiều rạp hát, công trình văn hóa giữa Thủ đô xuống cấp, bị bỏ không là hệ quả trực tiếp của việc quy hoạch chưa theo kịp những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội. “Có nơi bị chuyển đổi công năng một cách khiên cưỡng, có nơi biến thành cơ sở giáo dục mầm non, có nơi đóng cửa kéo dài. Thậm chí, có công trình bị chuyển đổi mục đích sang kinh doanh như salon ô tô, câu lạc bộ bi-a… Ngoài ra, tình trạng sân vận động, nhà thi đấu tại một số khu vực ngoại thành, dù được đầu tư khá bề thế, hiện đại nhưng lại ít được khai thác, nhiều nơi đóng cửa quanh năm. Đó là minh chứng rõ nét cho hạn chế trong công tác quy hoạch không mang tính đón đầu”, kiến trúc sư Trần Huy Ánh nhận định.

Một bất cập khác cũng được chỉ ra là việc sử dụng không đúng mục đích các không gian sinh hoạt cộng đồng trong khu chung cư. Theo thiết kế ban đầu, nhiều khu nhà ở dành diện tích tầng một hoặc các không gian chung để phục vụ sinh hoạt cộng đồng cư dân. Tuy nhiên, trong quá trình vận hành, không ít chủ đầu tư hoặc đơn vị quản lý đã chuyển đổi các không gian này thành khu vực kinh doanh thương mại nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Hệ quả là cư dân thiếu không gian sinh hoạt chung, phát sinh tranh chấp kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đời sống văn hóa cơ sở.

Trả lời câu hỏi vì sao nhiều khu đô thị được quy hoạch tương đối bài bản từ đầu, nhưng khi triển khai thực tế, các hạng mục thiết chế văn hóa vẫn thường chậm tiến độ, kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng, gốc rễ của vấn đề nằm ở khâu lập, phê duyệt quy hoạch chi tiết và cơ chế ràng buộc trách nhiệm chủ đầu tư. Trong nhiều trường hợp, các tiêu chí về thiết chế văn hóa chưa được coi là điều kiện bắt buộc, dẫn đến tình trạng ưu tiên phát triển nhà ở, thương mại, trong khi các không gian phục vụ cộng đồng bị đẩy xuống thứ yếu.

Ở một khía cạnh khác, yếu tố cộng đồng cũng có vai trò quan trọng trong việc duy trì “sức sống” của thiết chế văn hóa. Bởi hiện nay, tại nhiều khu chung cư mới, sự gắn kết cộng đồng còn khá lỏng lẻo. Ngay cả những hoạt động thiết yếu như tuyên truyền, tập huấn phòng cháy, chữa cháy cũng không thu hút được sự tham gia đầy đủ của cư dân. “Khi cộng đồng còn thờ ơ với không gian chung, việc xây dựng thêm nhà văn hóa cũng chỉ tạo thêm những công trình thiếu sức sống”, kiến trúc sư Trần Huy Ánh nhận xét.

Thực tiễn tại cơ sở cho thấy, bức tranh không đồng đều về hệ thống thiết chế văn hóa. Tại xã Suối Hai, mặc dù 23/24 thôn đã có nhà văn hóa, song địa phương vẫn thiếu các thiết chế văn hóa - thể thao quan trọng như: Nhà thi đấu, sân vận động, bể bơi và trung tâm văn hóa cấp xã. Chủ tịch UBND xã Nguyễn Ngọc Mạnh cho biết, địa phương đang từng bước rà soát, bố trí quỹ đất nhằm đầu tư xây dựng các thiết chế còn thiếu, bảo đảm hoàn thiện hệ thống theo tiêu chí nông thôn mới nâng cao.

Đối với loại hình thiết chế gần dân nhất là nhà văn hóa thôn, tổ dân phố, nghịch lý phổ biến hiện nay là “có nhưng chưa phát huy hiệu quả”. Toàn thành phố hiện có 4.534 nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng trên tổng số 5.550 thôn, tổ dân phố. Tuy nhiên, chất lượng hoạt động giữa các địa bàn còn chênh lệch đáng kể. Nhiều nơi chỉ dừng lại ở chức năng hội họp, thiếu các hoạt động văn hóa, thể thao thường xuyên, chưa trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng đúng nghĩa.

Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh, nguyên nhân cốt lõi nằm ở bài toán vận hành. Không ít địa phương chú trọng đầu tư xây dựng công trình nhưng chưa quan tâm đúng mức việc duy trì, khai thác hiệu quả. Sau khi hoàn thành, nhiều nhà văn hóa rơi vào tình trạng “đóng cửa sau hội họp”, thiếu hoạt động thường xuyên do cộng đồng chưa có thói quen tự quản, tự đóng góp, trong khi nguồn ngân sách nhà nước dành cho vận hành còn hạn chế.

Thực tế tại phường Phúc Lợi cho thấy những nỗ lực của địa phương trong việc duy trì hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở. Hiện 34/44 nhà văn hóa trên địa bàn vẫn duy trì các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao, trong đó có những loại hình nghệ thuật truyền thống như hát chèo, múa Ải Lao. Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch UBND phường Phúc Lợi Bùi Anh Tuấn, khó khăn lớn nhất vẫn là cơ sở vật chất xuống cấp, trang thiết bị âm thanh hỏng hóc, đội ngũ cán bộ văn hóa chủ yếu kiêm nhiệm, trong khi kinh phí hoạt động phụ thuộc nhiều vào nguồn xã hội hóa. Đặc biệt, tại các khu chung cư, nhà sinh hoạt cộng đồng thuộc sở hữu doanh nghiệp nên việc tổ chức hoạt động gặp nhiều vướng mắc về cơ chế quản lý.

Tương tự, tại phường Đông Ngạc, hệ thống 45 nhà văn hóa đã góp phần đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng của người dân. Tuy nhiên, một số công trình chưa được đầu tư đồng bộ, thiếu các thiết chế hỗ trợ như bể bơi công cộng phục vụ phổ cập bơi, phòng, chống đuối nước cho trẻ em. Phó Chủ tịch UBND phường Đông Ngạc Nguyễn Thị Hương cho biết, nguồn kinh phí hỗ trợ từ ngân sách cho hoạt động của nhà văn hóa tổ dân phố còn hạn chế, trong khi việc huy động nguồn lực xã hội hóa gặp nhiều khó khăn, dẫn đến việc duy trì và nâng cấp cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Những dấu hỏi về năng lực quản trị

Từ góc độ quản lý nhà nước, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài nhìn nhận, tình trạng lãng phí công năng các thiết chế văn hóa là sự cộng hưởng của nhiều nguyên nhân. Về chủ quan, công tác rà soát, cập nhật dữ liệu về thiết chế tại một số địa phương chưa thường xuyên. Cán bộ văn hóa cơ sở còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều việc. Sự phối hợp giữa đơn vị vận hành với chính quyền, cộng đồng dân cư chưa chặt chẽ. Vai trò ban chủ nhiệm cơ sở chưa được phát huy đầy đủ.

Về khách quan, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phạm vi quản lý của xã, phường mở rộng, số công trình cần tiếp nhận tăng, trong khi nhiều công trình chuyển đổi từ cấp huyện cũ chưa kịp xây dựng kế hoạch khai thác phù hợp, khiến tần suất sử dụng chưa cao, chưa phát huy đầy đủ công năng, có nguy cơ gây lãng phí nguồn lực đầu tư.

Cùng một cơ chế vận hành, vì sao có nơi giữ được sức sống, có nơi lại đóng cửa sau mỗi buổi họp? Số liệu tự chủ tài chính năm 2025 phần nào trả lời: Cùng cơ chế tự chủ một phần, Nhà hát múa rối Thăng Long đạt 188,2% mức được giao, trong khi Nhà hát Chèo Hà Nội chỉ đạt 10-26%. Chênh lệch ấy cho thấy, ngoài yếu tố thị hiếu, phần nhiều vẫn là câu chuyện năng lực quản trị và tốc độ đổi mới ở mỗi đơn vị.

Ông Phạm Xuân Tài cũng chỉ ra một nguyên nhân khách quan mang tính đặc thù. Đó là Hà Nội có địa bàn rộng, tốc độ đô thị hóa nhanh, đặc điểm dân cư, quỹ đất, điều kiện hạ tầng giữa các khu vực không đồng đều. Nhiều khu dân cư cũ, khu vực nội đô gặp khó khăn trong bố trí quỹ đất xây dựng thiết chế văn hóa, thể thao. Hệ thống thiết chế hiện có được hình thành qua nhiều giai đoạn, tiêu chuẩn khác nhau, khiến chất lượng không đồng đều, cộng hưởng với áp lực dân số tăng nhanh tại các khu đô thị mới ở ngoại thành.

Trả lời tại buổi làm việc với các địa phương, ông Phạm Xuân Tài, Trưởng đoàn khảo sát khẳng định: “Trên cơ sở khảo sát thực tế và các đề xuất, thành phố sẽ xem xét đầu tư hoàn thiện các thiết chế văn hóa cơ bản; đồng thời hỗ trợ mở các lớp đào tạo, tập huấn nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa ở cơ sở”.

Trưởng phòng Quản lý Văn hóa (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) Lê Thị Cẩm Tú cũng cho biết hướng đi thời gian tới của thành phố, đó là xây dựng mô hình nhà văn hóa đa chức năng, kết hợp hội họp, sinh hoạt văn hóa, thể thao, thư viện và không gian số, phù hợp với những địa bàn quỹ đất hạn chế. Sở Văn hóa và Thể thao cũng đề nghị UBND thành phố chỉ đạo rà soát quỹ đất, quỹ nhà, trụ sở dôi dư có khả năng chuyển đổi, sử dụng chung để bố trí không gian sinh hoạt văn hóa cho nhân dân.

Có thể thấy, những bất cập trong phát triển hệ thống thiết chế văn hóa của Hà Nội hiện nay không chỉ xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Giải quyết bài toán này đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, từ hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quy hoạch, đến đổi mới phương thức quản trị, vận hành và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng.

(Còn nữa)