Khép lại “vùng xám” thương mại điện tử

Siết trách nhiệm, minh bạch thị trường

Thương mại điện tử đã trở thành động lực quan trọng của kinh tế số Việt Nam nhưng cũng bộc lộ nhiều bất cập như tài khoản ảo, thông tin người bán thiếu minh bạch, hàng hóa không rõ nguồn gốc, quảng cáo sai sự thật và khó xác định trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp. Điều này đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm kỷ cương trên môi trường số.

Luật Thương mại điện tử do Bộ Công Thương chủ trì xây dựng gồm 7 chương, 41 điều, quy định về chính sách phát triển thương mại điện tử, trách nhiệm của các chủ thể tham gia, hoạt động thương mại điện tử có yếu tố nước ngoài, dịch vụ hỗ trợ và ứng dụng công nghệ trong quản lý, xử lý vi phạm. Để triển khai Luật, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 248/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật.

Theo bà Lê Hoàng Oanh, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, mục tiêu của khung pháp lý mới là xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn, cạnh tranh lành mạnh, đồng thời tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo và các mô hình kinh doanh mới phát triển.

Một điểm mới quan trọng là mọi cá nhân, tổ chức bán hàng qua website, ứng dụng, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội có chức năng giao dịch, livestream hay tiếp thị liên kết đều được xác định là người bán và phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định.

Luật quy định tám nhóm nghĩa vụ cơ bản đối với người bán, gồm xác thực danh tính; công khai thông tin người bán và hàng hóa; đáp ứng điều kiện kinh doanh; chịu trách nhiệm về hàng hóa và nội dung thông tin; phối hợp giải quyết khiếu nại, thu hồi hàng hóa; lưu trữ dữ liệu và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Trong đó, xác thực danh tính là điều kiện bắt buộc để tham gia kinh doanh trên nền tảng số. Người bán chưa hoàn thành xác thực sẽ không được phép hoạt động. “Nếu không định danh thì không thể kiểm soát chủ thể kinh doanh, bảo vệ người tiêu dùng hay xử lý vi phạm”, bà Lê Hoàng Oanh nhấn mạnh.

Người bán cũng phải công khai đầy đủ thông tin về chủ thể kinh doanh, hàng hóa, giá bán, điều kiện giao dịch và chính sách đổi trả… Với các ngành nghề kinh doanh có điều kiện như thực phẩm, mỹ phẩm, dược phẩm và thiết bị y tế, người bán phải đáp ứng quy định chuyên ngành và cung cấp giấy tờ chứng minh cho nền tảng.

Trách nhiệm của người bán được mở rộng trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Khi phát hiện hàng hóa vi phạm hoặc nhận được cảnh báo từ cơ quan quản lý, người bán phải kịp thời thông báo, phối hợp kiểm tra, xử lý, thu hồi hàng hóa và bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng.

Theo bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử (Cục thương mại điện tử và kinh tế số), định danh điện tử là chìa khóa giải quyết ba vấn đề cốt lõi của thị trường gồm tạo lập dữ liệu sạch, kiểm soát nguồn hàng và quản lý luồng tiền. Khi ba yếu tố này được kết nối đồng bộ, niềm tin của người tiêu dùng sẽ được củng cố.

Ngoài ra, các nền tảng phải xác thực người bán trước khi cho phép bán hàng hoặc livestream, đồng thời lưu trữ thông tin định danh và dữ liệu giao dịch tối thiểu một năm. Nhà bán hàng phải cung cấp đầy đủ thông tin về sản phẩm, nguồn gốc và các giấy tờ liên quan đối với hàng hóa kinh doanh có điều kiện. Các quy định này được kỳ vọng sẽ góp phần hạn chế tình trạng tài khoản ảo, hàng giả, hàng cấm, quảng cáo sai sự thật, gian lận thương mại và tranh chấp trực tuyến.

Hướng tới phát triển bền vững

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, thời gian tới cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện phương thức quản lý theo mức độ rủi ro, tăng cường ứng dụng dữ liệu và công nghệ trong hậu kiểm, xử lý nghiêm các hành vi cố ý vi phạm, đồng thời hỗ trợ hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia thương mại điện tử an toàn, đúng quy định.

Khung pháp lý mới được kỳ vọng nâng cao tiêu chuẩn vận hành, thúc đẩy cạnh tranh công bằng và củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Theo các chuyên gia, khi thị trường minh bạch hơn, những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào chất lượng sản phẩm, thương hiệu, logistics và chăm sóc khách hàng sẽ có lợi thế cạnh tranh.

Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam Trần Trọng Tuyến cho rằng, giai đoạn phát triển mới cần dựa trên ba trụ cột gồm tuân thủ pháp luật, nâng cao năng lực vận hành và xây dựng niềm tin của người tiêu dùng. Theo ông Tuyến, thương mại điện tử Việt Nam đã qua giai đoạn tăng trưởng bằng mọi giá và sẽ dần chuyển sang phát triển theo chiều sâu.

Bên cạnh hoàn thiện thể chế, nguồn nhân lực là yếu tố quyết định để hiện thực hóa mục tiêu đưa quy mô thị trường thương mại điện tử giai đoạn 2026-2030 hướng tới 100 tỷ USD. Theo đó, cần triển khai mô hình hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp nhằm đào tạo khoảng một triệu nhân lực phục vụ lĩnh vực này.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Trần An Na, Giám đốc Công ty TNHH Kinh doanh Thương mại HTC Việt Nam, cho biết doanh nghiệp đã chủ động chuẩn hóa thông tin pháp nhân, mã số thuế, thông tin sản phẩm, chính sách bảo hành và các nội dung công khai tới khách hàng; đồng thời hoàn thiện chính sách đổi trả và hậu mãi nhằm đáp ứng quy định của pháp luật và nâng cao niềm tin của người tiêu dùng.

Việc hoàn thiện Luật Thương mại điện tử cùng Nghị định 248 không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động quản lý mà còn đánh dấu bước chuyển từ xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa bằng cơ chế xác thực chủ thể, minh bạch dữ liệu và nâng cao trách nhiệm của các bên tham gia.

Khi mỗi tài khoản đều gắn với một chủ thể xác thực, mỗi giao dịch đều có thể truy vết và mỗi hoạt động kinh doanh đều đi kèm trách nhiệm pháp lý, thương mại điện tử Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp và bền vững hơn.