Bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ trên môi trường số
Không gian mạng đang trở thành một phần trong cuộc sống của trẻ em. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, các em có thể học tập, giải trí, kết nối với bạn bè và khám phá thế giới. Nhưng cũng từ đó, những nguy cơ vô hình như bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, xâm hại, nội dung độc hại hay những tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần ngày càng hiện hữu. Câu hỏi đặt ra không còn là có nên cho trẻ sử dụng internet hay không mà là làm thế nào để các em được bảo vệ và người lớn đồng hành đúng cách(?).
Những "chiếc bẫy" phía sau màn hình
"Tung Tung Tung Sahur", "Bánh mì ram ram"... là những câu nói mà con trai 2 tuổi của chị Vũ Thanh Hoa (xã Thuận An, Hà Nội) thường xuyên lẩm nhẩm sau mỗi lần xem hoạt hình trên điện thoại. Ban đầu, chị nghĩ đó là những câu nói vui của trẻ nhỏ. Chỉ đến khi đọc những chia sẻ của nhiều phụ huynh khác có con thuộc làu các nhân vật với hình ảnh kỳ quặc, cái tên vô nghĩa tương tự trên mạng xã hội, chị mới giật mình nhận ra con đang tiếp xúc với những nội dung mà chính người lớn cũng không hiểu hết.
Đó chỉ là một lát cắt nhỏ trong bức tranh trẻ em ngày càng tiếp cận môi trường số từ rất sớm.
Báo cáo tại Hội nghị toàn quốc về bảo vệ trẻ em năm 2026 cho thấy, Việt Nam hiện có gần 25 triệu trẻ em. Cùng với sự phát triển của công nghệ, các nguy cơ trên môi trường mạng cũng gia tăng với nhiều hình thức mới như bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, xâm hại tình dục qua mạng, đánh cắp dữ liệu cá nhân hay lợi dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo nội dung giả mạo nhằm thao túng, dẫn dụ trẻ em.
Khảo sát của Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam về việc thực hiện chính sách, pháp luật bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng đối với 2.775 trẻ từ 9 đến 16 tuổi tại 16 tỉnh, thành phố trong năm 2025 cho thấy, gần 25% trẻ sử dụng internet từ 4 giờ trở lên mỗi ngày; thậm chí có trẻ dưới 10 tuổi dành hơn 10 giờ mỗi ngày để truy cập internet.
Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam Đặng Hoa Nam cho biết, bên cạnh các nội dung giải trí thiếu tính giáo dục, trẻ em còn phải đối mặt với nguy cơ lừa đảo, bạo lực mạng, xâm hại tình dục trực tuyến, xâm phạm đời tư và những thủ đoạn ngày càng tinh vi có sử dụng AI. Điều đáng lo ngại là tội phạm thường tìm cách cô lập trẻ, khiến các em không dám chia sẻ với gia đình trước khi xảy ra hậu quả.
Thực tế tại các cơ sở y tế cho thấy, những tác động của môi trường số đối với sức khỏe tinh thần trẻ em cũng ngày càng rõ nét. Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Quang Khanh, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Đông Anh cho biết, bệnh viện đã tiếp nhận không ít trường hợp trẻ mất ngủ, lo âu, giảm tập trung học tập hoặc thu mình sau thời gian dài bị bắt nạt, quấy rối trên mạng xã hội. Nhiều em giấu gia đình vì sợ hãi, chỉ đến khi xuất hiện những biểu hiện bất thường mới được đưa đi khám.
Theo bác sĩ Nguyễn Quang Khanh, sức khỏe tinh thần cần được quan tâm ngang với sức khỏe thể chất. Nếu cha mẹ chỉ quan tâm đến chiều cao, cân nặng mà bỏ qua những tổn thương tâm lý do không gian mạng gây ra thì rất khó giúp trẻ phát triển toàn diện.
Đồng hành thay vì cấm đoán
Không gian mạng là xu thế không thể đảo ngược. Vì vậy, giải pháp không phải là cấm trẻ sử dụng internet hay mạng xã hội một cách cực đoan, mà là trang bị cho các em kỹ năng để sử dụng an toàn.
Theo ông Đặng Hoa Nam, điều quan trọng nhất là cha mẹ cần trở thành người đồng hành của con. Thay vì chỉ kiểm soát hay trách mắng, phụ huynh cần dành thời gian trò chuyện, hiểu những gì con đang tiếp cận trên không gian mạng và hướng dẫn trẻ kỹ năng nhận diện các nguy cơ. Khi trẻ gặp sự cố, gia đình phải là nơi các em sẵn sàng tìm đến đầu tiên.
Thực tế, nhiều phụ huynh cũng đang thay đổi cách tiếp cận. Chị Nguyễn Thị Lan (Hà Nội), có con học lớp 4, cho biết trước đây khi bận làm việc, chị thường để con tự sử dụng điện thoại. Chỉ đến khi phát hiện con tham gia nhiều nhóm trò chuyện với người lạ, chị dành thời gian trò chuyện với con mỗi tối để cùng chia sẻ những điều diễn ra trên môi trường mạng. "Khi cha mẹ chịu lắng nghe, con cũng cởi mở hơn", chị nói.
Bên cạnh gia đình, nhà trường cần coi giáo dục kỹ năng số là một nội dung quan trọng như dạy kỹ năng sống. Học sinh cần được hướng dẫn cách nhận biết thông tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử văn minh trên mạng và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi bị bắt nạt hoặc quấy rối trực tuyến.
Ở góc độ quản lý, Hà Nội đang triển khai nhiều giải pháp chăm sóc sức khỏe toàn diện cho trẻ em và thanh thiếu niên, trong đó tăng cường phối hợp giữa ngành y tế, giáo dục và các địa phương để xây dựng môi trường phát triển lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần cho trẻ. Theo Chi cục trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng, chống tệ nạn xã hội Vũ Duy Hưng, việc chăm sóc sức khỏe thế hệ trẻ không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường, các cấp chính quyền và toàn xã hội.
Các chuyên gia cũng cho rằng đã đến lúc cần hoàn thiện hơn nữa các quy định về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, yêu cầu các doanh nghiệp cung cấp nền tảng số nâng cao trách nhiệm trong kiểm soát độ tuổi người dùng, ngăn chặn nội dung độc hại, đồng thời xây dựng cơ chế phản ứng nhanh khi phát hiện các hành vi xâm hại trẻ em.
Môi trường số sẽ tiếp tục đồng hành cùng quá trình trưởng thành của trẻ em. Điều các em cần không phải là những "bức tường" ngăn cách với công nghệ, mà là những "lá chắn" được tạo dựng từ gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và cả cộng đồng. Chỉ khi người lớn hiểu, đồng hành với trách nhiệm và sự quan tâm, trẻ em mới có thể bước vào thế giới số với sự tự tin, an toàn và phát triển toàn diện.