Xây dựng hệ sinh thái tiêu dùng xanh từ cộng đồng

Khi người nông dân trở thành “đại sứ” của tiêu dùng bền vững

“Là nông dân, chúng tôi không xa lạ với các loại sản phẩm phục vụ đời sống và sản xuất. Trong gia đình thì có nước tẩy rửa, dầu gội, mỹ phẩm, đồ nhựa, sơn, keo, vật liệu sửa chữa nhà cửa. Ngoài đồng ruộng, bà con cũng có khi tiếp xúc với phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, bao bì hóa chất. Trước đây, nhiều khi thấy người khác dùng thì mình dùng, thấy rẻ thì mua, ít để ý đến nhãn mác hay hướng dẫn sử dụng. Sau các lớp tập huấn, tôi mới hiểu rằng chỉ một chút chủ quan cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của bản thân và gia đình”, chị Phạm Thị Huệ, hội viên Hội nông dân xã Kim Anh chia sẻ tại hội thảo “Lan tỏa tiêu dùng xanh - Vai trò của cộng đồng và tổ chức địa phương” do Hội Nữ trí thức Hà Nội tổ chức ngày 17-7.

Cũng theo chị Huệ, sau khi tham gia lớp tập huấn với chủ đề “Nhãn sản phẩm nói gì? Học cách đọc để chọn đúng - dùng an toàn”, chị mới nhận thấy những thông tin nhỏ trên bao bì lại có ý nghĩa rất quan trọng. Qua hướng dẫn của các chuyên gia, chị hiểu rõ hơn thế nào là tiêu dùng xanh, sản phẩm an toàn; biết cách kiểm tra nguồn gốc, hạn sử dụng, thành phần, hướng dẫn sử dụng và các dấu hiệu cảnh báo trên nhãn hàng hóa.

“Đặc biệt, nội dung hướng dẫn được minh họa bằng nhiều hình ảnh và ví dụ thực tế, giúp tôi dễ dàng nhận biết các thông tin quan trọng trên nhãn sản phẩm”, chị Huệ chia sẻ.

Đó cũng là cảm nhận chung của nhiều người dân khi tham gia Dự án “Thúc đẩy tiêu dùng xanh tại xã Sóc Sơn và xã Kim Anh, thành phố Hà Nội”. Dự án do Hội Nữ trí thức Hà Nội triển khai từ tháng 9-2025 đến tháng 7-2026 với sự tài trợ của Chính phủ Úc (DFAT) và Tổ chức Nhân dân Úc vì Y tế, Giáo dục và Phát triển hải ngoại (APHEDA).

Thông qua các lớp tập huấn, hội thảo chuyên đề và hoạt động truyền thông, người dân được hướng dẫn cách đọc nhãn hàng hóa, nhận biết thông tin cảnh báo, kiểm tra nguồn gốc xuất xứ, hạn sử dụng cũng như nhận diện các thành phần có nguy cơ gây hại trong sản phẩm; cách nhận biết và lựa chọn sản phẩm an toàn. Một số sản phẩm được sản xuất từ các nguyên liệu hoặc quy trình có sử dụng các loại hóa chất, vật liệu đặc thù, thậm chí là độc hại (như Amiang trắng) nhưng khi ra đến sản phẩm cuối cùng không có nhãn sản phẩm ví dụ như tấm lợp fibro xi măng… mà người tiêu dùng không dễ dàng nhận biết các nguyên liệu được sử dụng trong quá trình sản xuất.

Quan trọng hơn, sau khi được trang bị kiến thức, nhiều hội viên đã chủ động chia sẻ với người thân, hàng xóm và các thành viên trong chi hội về cách lựa chọn sản phẩm an toàn, đọc kỹ thông tin trên bao bì, ưu tiên hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng và hạn chế sử dụng các sản phẩm gây tác động tiêu cực đến môi trường. Từ người tiếp nhận thông tin, họ dần trở thành những "đại sứ" lan tỏa tiêu dùng xanh ngay trong cộng đồng.

Báo cáo kết quả dự án, TS Phạm Thị Liên, Hội Nữ trí thức Hà Nội cho biết, dự án đã thu hút 210 người tham gia trực tiếp và lan tỏa tới hơn 500 người dân tại hai xã Kim Anh và Sóc Sơn thông qua các hoạt động truyền thông. Kết quả khảo sát cho thấy 94,8% người tham gia hiểu rõ hơn về tiêu dùng xanh; 97,1% hình thành thói quen đọc nhãn sản phẩm trước khi mua; 70% nhận diện được các nguy cơ từ amiăng và một số vật liệu độc hại. Những con số này phản ánh sự thay đổi rõ rệt về nhận thức cũng như hành vi tiêu dùng của người dân sau quá trình tham gia dự án.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, giá trị lớn nhất của dự án không nằm ở số lượng lớp tập huấn hay các sản phẩm được dán nhãn mà ở việc từng bước hình thành tư duy tiêu dùng có trách nhiệm trong cộng đồng. "Người dân hiểu rằng mỗi quyết định mua sắm không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của bản thân và gia đình mà còn tác động đến môi trường, sinh kế của người sản xuất và sự phát triển bền vững của xã hội", PGS.TS Bùi Thị An nhấn mạnh.

Tạo nền tảng cho phát triển xanh từ cộng đồng

Nếu những kết quả đạt được phản ánh hiệu quả của dự án trong giai đoạn triển khai thì việc duy trì và nhân rộng mô hình mới là yếu tố quyết định để tiêu dùng xanh trở thành một phần của đời sống cộng đồng.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, điều quan trọng sau khi dự án kết thúc là làm sao để những kết quả đạt được không dừng lại ở một mô hình thí điểm mà trở thành một quá trình phát triển bền vững. Vì vậy, các địa phương cần tiếp tục duy trì và phát huy mạng lưới hạt nhân nòng cốt đã được đào tạo tại hai xã, để họ trở thành những tuyên truyền viên tích cực về tiêu dùng xanh trong cộng đồng.

Cùng với đó, mô hình cần được từng bước nhân rộng sang các địa phương khác, gắn với Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), xây dựng nông thôn mới và chuyển đổi xanh. Việc ứng dụng chuyển đổi số cũng cần được đẩy mạnh thông qua hoàn thiện hệ thống dán nhãn điện tử, mã QR và truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao tính minh bạch, tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm và tạo niềm tin đối với người tiêu dùng. Đồng thời, cần tăng cường kết nối giữa người sản xuất với thị trường, huy động sự tham gia của chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và đội ngũ nhà khoa học để từng bước hình thành hệ sinh thái tiêu dùng xanh bền vững.

"Để các kết quả của dự án không bị gián đoạn sau khi nguồn lực hỗ trợ kết thúc, chính quyền địa phương cần đóng vai trò điều phối và thể chế hóa các hoạt động thành nhiệm vụ thường xuyên. Nội dung tiêu dùng xanh cần được lồng ghép vào các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường, y tế và an toàn thực phẩm; đồng thời duy trì các hoạt động truyền thông, tập huấn định kỳ, huy động nguồn lực xã hội hóa, tăng cường kiểm tra, giám sát thị trường và nhân rộng các mô hình hiệu quả", PGS.TS Bùi Thị An nhấn mạnh.

Đánh giá về vai trò của địa phương, bà Nguyễn Thị Lừng, Chủ tịch Hội Nông dân xã Kim Anh cho rằng, cần tiếp tục xây dựng đội ngũ tuyên truyền viên nòng cốt, phát huy hiệu quả hệ thống truyền thanh cơ sở, mạng xã hội và các kênh thông tin cộng đồng để lan tỏa thường xuyên thông điệp về tiêu dùng xanh. Các tổ chức đoàn thể như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân và Đoàn Thanh niên cần tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong tuyên truyền, vận động và hướng dẫn người dân hình thành thói quen tiêu dùng an toàn.

Nhiều chuyên gia cũng khẳng định, hiệu quả của dự án chỉ có thể được duy trì khi mỗi người dân trở thành chủ thể của tiêu dùng xanh. Điều đó bắt đầu từ những hành động rất cụ thể như đọc kỹ nhãn hàng hóa, kiểm tra nguồn gốc xuất xứ, ưu tiên sản phẩm thân thiện với môi trường, từ chối hàng hóa không rõ xuất xứ và chủ động chia sẻ kiến thức với người thân, cộng đồng.

Đặc biệt, mô hình “Tổ truyền thông tiêu dùng xanh” được đánh giá là giải pháp có tính thực tiễn cao để duy trì và lan tỏa các kết quả của dự án. Khác với cách tiếp cận dựa hoàn toàn vào nguồn lực của dự án, mô hình này phát huy vai trò chủ động của người dân trong tuyên truyền, chia sẻ kiến thức và giám sát việc thực hiện tiêu dùng xanh ngay tại địa phương, qua đó tạo nền tảng để cộng đồng tự duy trì các hoạt động sau khi dự án kết thúc.

Bà Hoàng Thị Lệ Hằng, Trưởng đại diện Tổ chức APHEDA tại Việt Nam đánh giá, những kết quả bước đầu của dự án đã góp phần nâng cao nhận thức của người dân về tiêu dùng xanh và tiêu dùng an toàn thông qua các hoạt động tập huấn, truyền thông và hướng dẫn kỹ năng đọc nhãn sản phẩm. Theo bà, tiêu dùng xanh không chỉ là trách nhiệm của mỗi cá nhân mà cần sự chung tay của chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể, doanh nghiệp và cộng đồng. Việc tiếp tục duy trì, nhân rộng mô hình sẽ góp phần xây dựng môi trường tiêu dùng an toàn, thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.