Giám định ADN mở ra hy vọng cho gia đình hàng nghìn liệt sĩ

"Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" được triển khai với tinh thần "mệnh lệnh từ trái tim", cùng bước tiến đột phá của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), đang tạo nên bước ngoặt quan trọng, tháo gỡ những "nút thắt" lâu nay và mở ra cơ hội giúp hài cốt của hàng nghìn liệt sĩ được xác định danh tính.

"Chìa khóa" công nghệ mở cánh cửa xác định danh tính

Trải qua nhiều thập kỷ nằm trong lòng đất, điều kiện nhiệt độ, độ ẩm khắc nghiệt khiến đa số mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ khó bảo đảm chất lượng - lượng ADN sót lại thấp và bị phân mảnh. Trước đây, công tác giám định chủ yếu dựa vào phân tích ADN hệ gen ty thể (chỉ di truyền theo dòng mẹ). Phương pháp này dễ gặp hiện tượng trùng lặp ngẫu nhiên trong quần thể và bất lực nếu thân nhân dòng mẹ không còn.

Đứng trước yêu cầu cấp bách của "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ", Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã nỗ lực làm chủ giải pháp công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS/SNP) trên hệ gen nhân. Ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN cho biết, giải pháp mới này cho phép phân tích các chỉ thị di truyền trên hệ gen nhân, hỗ trợ nhận dạng cá thể mà không bị giới hạn duy nhất theo dòng mẹ. "Với sự hợp tác, tài trợ từ Chính phủ Hoa Kỳ và Ủy ban Quốc tế về người mất tích (ICMP), chúng tôi ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS/SNP trên quy mô lớn. Phương pháp này giúp khắc phục hiện tượng trùng lặp ngẫu nhiên, cho phép so sánh, đối khớp đến thân nhân ở các thế hệ thứ tư, thứ năm như cụ, bác, cô, chú, anh em họ..." - ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học) cho biết.

Đánh giá về ưu thế vượt trội này, ông David Swanepoel, chuyên gia quản lý chất lượng của ICMP chia sẻ: "Công nghệ NGS cho phép thu thập được nhiều thông tin di truyền hơn từ một lượng mẫu sinh phẩm rất nhỏ. Đối với những mẫu hài cốt đã bị phân hủy nặng do tác động của thời tiết, nguồn nước hay nhiệt độ, NGS có thể đọc được các đoạn ADN siêu ngắn, mở ra hy vọng kết nối lại mạch nguồn di truyền với những thân nhân ở họ hàng xa".

Thực tế triển khai tại thực địa đã chứng minh hiệu quả vượt trội của công nghệ. Thạc sĩ Trần Mạnh Hà (Trung tâm Giám định ADN) nhớ lại những ngày xử lý mẫu hài cốt tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang) - nơi có những ngôi mộ bị ngập nước hơn 40 năm. Ông cho biết: Trước đây, với phương pháp cũ, tỷ lệ thu nhận dữ liệu ADN chỉ đạt khoảng 20-22%. Nhưng khi áp dụng quy trình tách chiết và tối ưu công nghệ mới, tỷ lệ thu hồi dữ liệu di truyền thành công đã tăng vọt lên 70% đến hơn 80%. Những hồ sơ tưởng chừng đã bế tắc nay đã có lối ra.

Mỗi con số tăng lên trong phòng thí nghiệm là một tia hy vọng thắp sáng nỗi niềm chờ đợi hàng chục năm của gia đình các liệt sĩ. Nghiên cứu viên Lê Thị Dung (Trung tâm Giám định ADN) xúc động chia sẻ: "Được góp một phần sức lực vào Chiến dịch 500 ngày đêm là niềm tự hào và trăn trở thiêng liêng của mỗi cán bộ trẻ. Chúng tôi luôn tự dặn lòng phải cẩn trọng trong từng thao tác nhỏ nhất, bởi phía sau mỗi mẫu xương cốt là sự ngóng chờ, mong đợi của một dòng họ".

Y tế Thủ đô nhập cuộc trong hành trình giám định ADN

Cùng với các đơn vị tuyến Trung ương, ngành Y tế Thủ đô đã chủ động nhập cuộc với tinh thần trách nhiệm cao nhất. Thực hiện Kế hoạch của UBND thành phố Hà Nội, Trung tâm Pháp y Hà Nội được giao vai trò nòng cốt trong công tác giám định ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên địa bàn thành phố.

Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội khẳng định: "Đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn đơn thuần, mà còn là trách nhiệm trước lịch sử, trước thân nhân liệt sĩ và niềm tin của nhân dân. Mỗi mẫu hài cốt tiếp nhận là một phần ký ức thiêng liêng của dân tộc, đòi hỏi từng khâu phải đạt độ chính xác tuyệt đối".

Để đảm nhận khối lượng công việc lớn và phức tạp, Trung tâm Pháp y Hà Nội đã thành lập bộ khung 30 cán bộ chuyên môn tinh nhuệ gồm các bác sĩ pháp y, kỹ sư sinh học và kỹ thuật viên y sinh có tay nghề cao. Đồng thời, UBND thành phố đã đầu tư đồng bộ hệ thống máy giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), phần mềm quản lý phân tích dữ liệu chuyên dụng cùng hệ thống tủ âm sâu -86 độ C bảo quản mẫu sinh phẩm trong điều kiện tiêu chuẩn nghiêm ngặt.

Đặc biệt, từ tháng 7-2026, Trung tâm Pháp y Hà Nội đưa vào vận hành trụ sở mới với diện tích khoảng 4.000 m2, được đầu tư hàng trăm tỷ đồng. Cơ sở mới sở hữu hệ thống hầm bảo quản mẫu có sức chứa hàng vạn mẫu, phòng mổ pháp y đạt chuẩn an toàn sinh học và hệ thống labo ADN hiện đại bậc nhất. “Đây là điểm tựa vững chắc để Trung tâm bứt phá, nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ và sẵn sàng cho các dịch vụ giám định ADN tự nguyện phục vụ nhân dân” - Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội khẳng định.

Đánh giá về khó khăn thực địa, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến cho biết, Hà Nội có số lượng mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính khá lớn, nhiều mộ đã qua nhiều lần quy tập. Do tác động thổ nhưỡng, rất nhiều thách thức cần vượt qua để lấy được mẫu sinh phẩm tốt. "Để khắc phục, cán bộ lấy mẫu được tập huấn bài bản nhằm chọn đúng vị trí lưu giữ ADN tốt nhất. Quy trình xử lý thực hiện khép kín từ mã hóa, làm sạch bề mặt, tách chiết, chuẩn bị thư viện gen đến giải trình tự, bảo đảm không bị nhiễm ADN ngoại lai" - bác sĩ Ngọc Yến chia sẻ.

Theo thống kê của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, sau 6 tháng đầu năm 2026, đã có những chuyển biến mang tính bước ngoặt.

Hàng chục nghìn mẫu sinh phẩm thân nhân đã được thu thập, tích hợp vào ngân hàng gen quốc gia; hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ đang được các trung tâm giám định phân tích nhịp nhàng. Dù vậy, chặng đường phía trước vẫn còn không ít thách thức. Khối lượng mộ liệt sĩ cần xác định danh tính trên cả nước còn rất lớn, thông tin kỷ vật ngày càng mai một theo thời gian.

Để hoàn thành các mục tiêu trọng tâm trong các tháng cuối năm 2026 - lấy mẫu khoảng 110.000 mộ liệt sĩ, thu thập 100.000 mẫu sinh phẩm thân nhân và tiến hành giám định ADN hàng nghìn mẫu - đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng, khoa học giữa các cơ quan bộ, ngành và địa phương. Trong đó, sự hội tụ giữa công nghệ khoa học tiên tiến và tinh thần trách nhiệm thiêng liêng từ các nhà khoa học, bác sĩ pháp y chính là chìa khóa làm nên hiệu quả công việc.

Những nỗ lực không mệt mỏi trong các phòng thí nghiệm ADN hôm nay chính là lời tri ân sâu sắc, thiết thực nhất gửi tới các Anh hùng liệt sĩ. Bằng sức mạnh khoa học và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", hành trình đưa các anh trở về với quê hương, gia đình đang từng ngày được rút ngắn khoảng cách, xoa dịu những vết thương thời gian và thắp sáng niềm hy vọng cho hàng nghìn gia đình trên khắp mọi miền Tổ quốc./.