EU đang viết lại công thức chuyển đổi xanh

Đợt nắng nóng kỷ lục với nhiệt độ vượt 40 độ C tại nhiều nước châu Âu một lần nữa nhắc nhở người dân về những tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu. Nhưng đúng vào thời điểm ấy, Liên minh châu Âu (EU) lại chuẩn bị điều chỉnh một trong những công cụ khí hậu quan trọng nhất của mình - Hệ thống mua bán phát thải (ETS).

Thoạt nhìn, đây chỉ là thay đổi về cách sử dụng nguồn thu từ thị trường carbon. Tuy nhiên, đằng sau đó là một thông điệp lớn hơn, châu Âu đang điều chỉnh cách theo đuổi mục tiêu trung hòa carbon để thích ứng với những sức ép mới về kinh tế và địa chính trị.

Theo đề xuất của Ủy ban châu Âu, một phần lớn hơn, khoảng 24 tỷ euro, trong nguồn thu hằng năm từ ETS sẽ được dành trực tiếp để hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, thay vì để các quốc gia thành viên tự quyết định phân bổ như hiện nay. Mục tiêu là giúp những ngành sử dụng nhiều năng lượng như thép, xi măng, hóa chất, điện hay hàng không có thêm nguồn lực giảm phát thải, đồng thời duy trì khả năng cạnh tranh.

Đề xuất này lập tức gây tranh luận.

Trong nhiều năm qua, nguồn thu từ ETS đã trở thành một khoản ngân sách quan trọng đối với nhiều quốc gia thành viên. Áo từng sử dụng khoản tiền này để xây dựng tuyến đường hầm đường sắt xuyên dãy Alps, trong khi Pháp đầu tư cải tạo nhà ở theo hướng tiết kiệm năng lượng và bổ sung cho ngân sách. Nếu Brussels yêu cầu dành tỷ lệ lớn hơn để hỗ trợ doanh nghiệp công nghiệp, đồng nghĩa với việc nhiều chính phủ sẽ phải điều chỉnh lại các chương trình chi tiêu đã được hoạch định từ trước.

Nhưng tranh luận về 24 tỷ euro chỉ là phần nổi của vấn đề. Điều đáng chú ý hơn là châu Âu đang bước vào giai đoạn mới của quá trình chuyển đổi xanh.

Khi Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) được khởi động năm 2019, ưu tiên hàng đầu là cắt giảm phát thải càng nhanh càng tốt. ETS được thiết kế theo nguyên tắc rất đơn giản, đó là doanh nghiệp phát thải càng nhiều thì phải trả chi phí càng cao, từ đó tạo động lực đầu tư vào công nghệ sạch.

Sau hơn 20 năm vận hành, công cụ này đã chứng minh hiệu quả. Nghiên cứu mới của Viện Nghiên cứu Grantham thuộc Trường Kinh tế London cho thấy ETS đã giúp lượng phát thải của các doanh nghiệp tham gia giảm mạnh qua từng giai đoạn và hiện vẫn là một trong những cơ chế định giá carbon hiệu quả nhất thế giới.

Tuy nhiên, bối cảnh châu Âu đã thay đổi rất nhiều so với thời điểm Green Deal ra đời.

Chiến sự tại Ukraine, khủng hoảng năng lượng, những biến động gần đây ở Eo biển Hormuz cùng sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt từ Mỹ và Trung Quốc đã khiến bài toán chuyển đổi xanh không còn chỉ là câu chuyện môi trường. Nó ngày càng gắn với an ninh năng lượng, việc làm và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong khi Mỹ triển khai hàng trăm tỷ USD ưu đãi thông qua Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) để thu hút đầu tư vào công nghệ sạch và Trung Quốc tiếp tục hỗ trợ mạnh mẽ các ngành sản xuất chiến lược, nhiều doanh nghiệp châu Âu cho rằng họ đang phải gánh thêm chi phí carbon mà không nhận được sự hỗ trợ tương xứng. Nếu chi phí sản xuất tiếp tục tăng, nguy cơ các nhà máy chuyển đầu tư sang những thị trường có điều kiện thuận lợi hơn hoàn toàn có thể xảy ra.

Không phải ngẫu nhiên mà trước khi Ủy ban châu Âu công bố gói cải cách, 10 quốc gia thành viên đã đồng loạt kêu gọi một cách tiếp cận "thực dụng" hơn đối với ETS. Các nước này đề nghị kéo dài thời gian phân bổ miễn phí hạn ngạch phát thải, điều chỉnh lộ trình cắt giảm phát thải và tăng tính linh hoạt của hệ thống để giảm áp lực lên ngành sản xuất.

Những tranh luận đó phản ánh một thực tế: ưu tiên của EU đang thay đổi. Nếu trước đây, chuyển đổi xanh chủ yếu được nhìn từ góc độ môi trường, thì nay Brussels phải đồng thời giải ba bài toán lớn: giảm phát thải, bảo vệ năng lực cạnh tranh và bảo đảm an ninh kinh tế.

Đó cũng là lý do EU ngày càng nhấn mạnh khái niệm Thỏa thuận Công nghiệp sạch (Clean Industrial Deal), thay vì chỉ nói về Green Deal như trước. Chuyển đổi xanh không còn dừng ở việc cắt giảm phát thải, mà phải giúp châu Âu giữ được các ngành công nghiệp chiến lược, tạo việc làm và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Với người dân châu Âu, sự điều chỉnh này không chỉ là câu chuyện chính sách mà còn có thể tác động trực tiếp đến giá điện, giá nhiên liệu, chi phí sinh hoạt cũng như triển vọng việc làm trong các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng. Chính vì vậy, bài toán đặt ra không còn là có tiếp tục chuyển đổi xanh hay không, mà là chuyển đổi theo cách nào để vừa đạt mục tiêu khí hậu, vừa tránh tạo thêm gánh nặng cho nền kinh tế.

Cuộc tranh luận về ETS vì thế không đơn thuần là câu chuyện phân bổ 24 tỷ euro nguồn thu từ thị trường carbon. Nó cho thấy châu Âu đang viết lại công thức chuyển đổi xanh của mình. Nếu trước đây, chính sách khí hậu được kỳ vọng sẽ dẫn dắt nền kinh tế, thì nay chính sức cạnh tranh của nền kinh tế đang định hình lại chính sách khí hậu.

Thành công của giai đoạn tiếp theo sẽ không chỉ được đo bằng lượng phát thải cắt giảm, mà còn bằng khả năng duy trì một nền công nghiệp đủ mạnh để cạnh tranh trong một thế giới ngày càng nhiều biến động.