Gỡ nút thắt vật liệu xây dựng cho các dự án trọng điểm
Hà Nội đang triển khai kế hoạch vốn đầu tư công khổng lồ lên tới gần 126.000 tỷ đồng trong năm 2026. Tuy nhiên, áp lực thâm hụt cán cân cung - cầu các loại khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường—đặc biệt là cát và đất đắp san lấp—đang trở thành "điểm nghẽn" thách thức tiến độ hàng loạt công trình hạ tầng giao thông trọng điểm. Để chủ động tháo gỡ khó khăn này, một chiến lược quản lý tài nguyên đồng bộ mang tính liên vùng và việc kích hoạt các cơ chế đặc thù mạnh mẽ đang được thành phố quyết liệt triển khai.
Áp lực cán cân cung - cầu tại các đại công trường
Trên địa bàn toàn thành phố, các dự án hạ tầng giao thông có quy mô đặc biệt lớn như đường Vành đai 4 - Vùng Thủ đô, cao tốc hướng tâm, các dự án nâng cấp hệ thống đường gom và cầu lớn đang bước vào giai đoạn thi công cao điểm. Theo tính toán kỹ thuật từ các đơn vị quản lý dự án, khối lượng cát san lấp, cát xây dựng và đất đắp cốt nền cần thiết để hoàn thành đồng bộ hạ tầng đến năm 2030 lên đến hàng chục triệu mét khối. Nhu cầu này tập trung với mật độ rất lớn trong thời gian ngắn, đặt ra bài toán hóc búa cho năng lực cung ứng nội tỉnh.
Thủ đô vốn có đặc thù địa hình đồng bằng chiếm phần lớn diện tích tự nhiên. Do đó, nguồn đất đắp tại chỗ cực kỳ khan hiếm và nguồn cát cũng không cao. Các khu vực có thể khai thác đất đồi làm vật liệu san lấp rất hạn chế, chủ yếu tập trung phân tán tại một số xã thuộc vùng đồi núi phía Tây và phía Bắc nhưng phần lớn lại vướng quy hoạch đất rừng phòng hộ hoặc đất quốc phòng.
Đối với nguồn cát, mặc dù sở hữu hệ thống sông Hồng, sông Đà, sông Đuống chảy qua, nhưng việc khai thác, cấp phép trong những năm qua gặp nhiều rào cản do các yêu cầu khắt khe về bảo vệ hành lang an toàn đê điều, phòng chống sạt lở bờ sông và bảo vệ môi trường dòng chảy.
Cung vượt cầu khiến nguồn vật liệu xây dựng khan hiến, đẩy nhiều nhà thầu vào thế khó khi nguồn cung vật liệu bị gián đoạn, giá cả biến động mạnh so với dự toán ban đầu. Nếu không có giải pháp điều tiết mang tính vĩ mô, rủi ro lỗi hẹn tiến độ của các công trình nghìn tỷ là điều khó tránh khỏi.
Kích hoạt cơ chế đặc thù và bài toán điều phối liên vùng
Trước thực trạng cấp bách về nguồn cung vật liệu, UBND thành phốđã nhanh chóng đưa ra những quyết sách mang tính đột phá nhằm rút ngắn thủ tục hành chính, giải phóng năng lực khai thác khoáng sản.
Một trong những động thái quyết liệt nhất là việc thành phố ban hành Quyết định số 1170/QĐ-UBND phê duyệt danh mục 16 khu vực mỏ cát trên địa bàn được khai thác theo cơ chế đặc thù không thông qua đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Danh mục này bao gồm các mỏ cát lớn phân bố tại nhiều khu vực ven sông thuộc địa giới quản lý của các xã, phường mới ven sông.
Đại diện một số xã nằm ven sông Hồng cho rằng, việc quản lý tài nguyên cát luôn là bài toán nóng. Khi thành phố có chủ trương khoanh định các khu vực mỏ không đấu giá để ưu tiên cung ứng thẳng cho công trình đầu tư công trọng điểm, chính quyền địa phương rất đồng thuận. Cơ chế này vừa giúp triệt tiêu động cơ khai thác cát lậu, vừa giúp kiểm soát được dòng đi của khoáng sản. Các địa phương đang phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn để tăng cường tuần tra, bảo vệ nghiêm ngặt trữ lượng khoáng sản chưa khai thác tại các khu vực này, sẵn sàng phục vụ khi có lệnh điều phối.
Tuy nhiên, nguồn cung tại chỗ của Hà Nội chỉ giải quyết được một phần nhu cầu về cát, còn đối với đất đắp san lấp và đá xây dựng cấp phối, Thủ đô vẫn phải phụ thuộc lớn vào nguồn điều tiết từ bên ngoài. Để định hình một chiến lược dài hơi và bền vững, Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Trương Việt Dũng đã ký ban hành Kế hoạch số 267/KH-UBND về triển khai thực hiện Đề án "Quản lý, phát triển nguồn cung khoáng sản làm vật liệu xây dựng cho các dự án của thành phố Hà Nội giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2050".
Kế hoạch nhằm tổ chức triển khai đồng bộ, hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp của Đề án góp phần bảo đảm cân đối cung - cầu vật liệu xây dựng (đặc biệt là cát các loại, đất đắp, đá, sỏi) phục vụ các dự án đầu tư công. Quản lý nguồn cung vật liệu xây dựng theo hướng bền vững, khai thác tiết kiệm, hiệu quả nguồn tài nguyên hiện có; tăng cường bảo vệ môi trường; thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng; quản lý vận chuyển và điều phối nguồn cung; phát triển vật liệu xanh, vật liệu tái chế và sử dụng phụ phẩm công nghiệp theo lộ trình của Thủ tướng Chính phủ.
Theo đó, Hà Nội sẽ rà soát, bổ sung mới các điểm mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng, loại bỏ các điểm mỏ không khả thi trên cơ sở đó xây dựng kế hoạch khai thác khoáng sản; xây dựng quy hoạch hệ thống kho bãi tích hợp với quy hoạch xử lý chất thải rắn tại các cửa ngõ Thành phố. Xây dựng quy hoạch hệ thống hạ tầng logistics tập kết và trung chuyển hàng hóa, đặc biệt các loại vật liệu xây dựng cập nhật vào quy hoạch chung Thủ đô. Đồng thời, đề xuất cấp có thẩm quyền ban hành cơ chế điều tiết vật liệu xây dựng liên vùng giữa Hà Nội - Hưng Yên - Bắc Ninh - Phú Thọ - Ninh Bình - Thái Nguyên – Thanh Hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho phép các nhà đầu tư, các nhà thầu được cấp phép khai thác khoáng sản, nhận chuyển nhượng quyền khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng.
Ngoài ra, kế hoạch cũng định hướng chuyển đổi mạnh mẽ sang tư duy "vật liệu xanh, vật liệu tuần hoàn". Thành phố thúc đẩy lộ trình ứng dụng khoa học công nghệ để tái chế chất thải rắn xây dựng, sử dụng tro bay, xỉ than từ các nhà máy công nghiệp để phối trộn làm vật liệu thay thế cát san lấp và đất đắp nền đường theo đúng tiêu chuẩn kỹ thuật. Hệ thống hạ tầng logistics, kho bãi trung chuyển vật liệu tích hợp cũng sẽ được xây dựng đồng bộ tại các trục giao thông cửa ngõ nhằm tối ưu hóa chi phí vận tải, bảo đảm cung ứng vật liệu cho các đại công trường luôn thông suốt từ nay đến năm 2030.