Quy định mới siết quản lý trật tự xây dựng, xử lý nghiêm vi phạm

Theo Điều 47 Luật Xây dựng 2025, việc quản lý trật tự xây dựng phải được thực hiện liên tục trong toàn bộ quá trình triển khai công trình. Mục tiêu là phát hiện sớm, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm, hạn chế tình trạng xây dựng sai phép, không phép hoặc vi phạm quy hoạch gây ảnh hưởng đến an toàn công trình và trật tự đô thị.

Quản lý xuyên suốt toàn bộ quá trình

Luật quy định, việc quản lý trật tự xây dựng phải được thực hiện phù hợp với từng loại công trình, bao gồm cả công trình thuộc diện phải cấp giấy phép xây dựng và công trình được miễn giấy phép xây dựng theo quy định của pháp luật.

Điều này đồng nghĩa, dù công trình có phải xin giấy phép xây dựng hay không thì vẫn thuộc phạm vi kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước trong suốt quá trình thi công nhằm bảo đảm tuân thủ đúng quy định pháp luật.

Về trách nhiệm quản lý, UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm toàn diện đối với công tác quản lý trật tự xây dựng trên địa bàn theo phạm vi quản lý. Trong khi đó, UBND cấp xã chịu trách nhiệm quản lý trật tự xây dựng trên địa bàn theo phân cấp của UBND cấp tỉnh.

Khi phát hiện các hành vi vi phạm, cơ quan có thẩm quyền quản lý trật tự xây dựng phải kịp thời áp dụng các biện pháp xử lý theo đúng quy định của pháp luật.

Cùng với việc siết chặt công tác quản lý, Luật Xây dựng 2025 cũng quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm nhằm nâng cao kỷ cương trong lĩnh vực xây dựng.

Theo đó, từ ngày 1-7-2026, nghiêm cấm xây dựng công trình trong khu vực cấm xây dựng hoặc xây dựng công trình không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn đã được lựa chọn áp dụng.

Luật cũng cấm khởi công công trình khi chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định; sản xuất, sử dụng vật liệu xây dựng không bảo đảm chất lượng, gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và môi trường. Bên cạnh đó, các hành vi vi phạm quy định về an toàn lao động, phòng cháy, chữa cháy, an ninh, trật tự, bảo vệ môi trường trong quá trình thi công cũng thuộc diện bị nghiêm cấm.

Đáng chú ý, Luật quy định không được sử dụng công trình sai mục đích, công năng nếu chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép; nghiêm cấm việc cơi nới, lấn chiếm diện tích, không gian thuộc quyền sử dụng hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác hoặc khu vực công cộng.

Xử lý nghiêm hành vi tiêu cực trong hoạt động xây dựng

Luật Xây dựng 2025 tiếp tục siết chặt kỷ cương đối với các hành vi tiêu cực trong lĩnh vực xây dựng.

Theo đó, hành vi đưa, nhận hối lộ; lợi dụng cá nhân hoặc pháp nhân khác để tham gia hoạt động xây dựng; thông đồng, dàn xếp làm sai lệch kết quả lập dự án, khảo sát, thiết kế hoặc giám sát thi công đều bị nghiêm cấm. Đồng thời, Luật cũng nghiêm cấm việc lạm dụng chức vụ, quyền hạn dẫn đến vi phạm pháp luật về xây dựng, bao che hoặc chậm xử lý các hành vi vi phạm; cản trở hoạt động xây dựng đúng pháp luật.

Một điểm đáng chú ý khác là việc tự ý thay đổi thiết kế xây dựng đã được thẩm định, phê duyệt nếu làm ảnh hưởng đến an toàn công trình, môi trường hoặc công tác phòng cháy, chữa cháy cũng sẽ bị xử lý theo quy định.

Trao đổi về quy định mới, luật sư Đinh Thị Nguyên, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, việc quản lý trật tự xây dựng được thực hiện xuyên suốt từ khi khởi công đến nghiệm thu là bước đi cần thiết để khắc phục tình trạng “xây xong mới kiểm tra”, vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho cả cơ quan quản lý lẫn chủ đầu tư.

Theo luật sư, điểm quan trọng nhất của Luật Xây dựng 2025 là không chỉ xử lý vi phạm khi công trình đã hoàn thành, mà còn tăng cường giám sát ngay từ giai đoạn đầu. Điều này buộc chủ đầu tư, nhà thầu và đơn vị tư vấn phải chuẩn bị hồ sơ pháp lý đầy đủ, thi công đúng giấy phép, đúng thiết kế và đúng quy chuẩn kỹ thuật.

Trong thực tiễn, nhiều vi phạm xây dựng xuất phát từ tâm lý chủ quan, cho rằng chỉ cần có giấy phép là có thể thi công linh hoạt. Tuy nhiên, với quy định mới, mọi sai lệch trong quá trình xây dựng đều có thể bị phát hiện và xử lý kịp thời. Chủ đầu tư cần đặc biệt lưu ý đến hồ sơ pháp lý, nhật ký thi công, an toàn lao động, phòng cháy chữa cháy và việc tuân thủ đúng nội dung giấy phép xây dựng.

Việc phân định rõ trách nhiệm giữa UBND cấp tỉnh và UBND cấp xã sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc buông lỏng kiểm tra tại cơ sở. Tuy nhiên, để quy định đi vào thực tế, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương và lực lượng thanh tra xây dựng.

Luật sư Đinh Thị Nguyên nhấn mạnh doanh nghiệp và hộ gia đình xây dựng nhà ở riêng lẻ không nên chờ đến khi bị nhắc nhở hoặc lập biên bản mới điều chỉnh. Việc chủ động rà soát giấy phép, mốc giới, chỉ giới xây dựng, an toàn công trình và điều kiện khởi công sẽ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, tránh bị đình chỉ thi công hoặc buộc tháo dỡ phần vi phạm.

Việc Luật Xây dựng 2025 quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh và cấp xã sẽ góp phần khắc phục tình trạng chồng chéo hoặc buông lỏng quản lý tại một số địa phương trong thời gian qua.

Đồng thời, việc kiểm soát trật tự xây dựng ngay từ khi tiếp nhận thông báo khởi công thay vì chỉ kiểm tra khi công trình đã xây dựng sẽ giúp phát hiện sớm các sai phạm, giảm thiểu chi phí khắc phục hậu quả và bảo đảm việc phát triển đô thị theo đúng quy hoạch.

Với những quy định mới có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, Luật Xây dựng 2025 được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý chặt chẽ hơn trong quản lý trật tự xây dựng, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan quản lý cũng như chủ đầu tư, góp phần xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, phát triển đô thị bền vững và bảo đảm an toàn cho cộng đồng.