Bài 6: Budapest - Kiệt tác quy hoạch hai bên bờ sông Danube
Với tầm nhìn chiến lược và những quyết sách táo bạo, biến sự tương phản của 2 thành phố – Buda cổ kính và Pest năng động – thành sức mạnh cộng hưởng thúc đẩy phát triển, thủ đô Hungary đã viết nên một chương kinh điển về quy hoạch đô thị ven sông, đưa dòng Danube từ ranh giới chia cắt địa lý thành trục kết nối di sản, kinh tế và không gian công cộng.
Với tầm nhìn chiến lược và những quyết sách táo bạo, biến sự tương phản của 2 thành phố - Buda cổ kính và Pest năng động - thành sức mạnh cộng hưởng thúc đẩy phát triển, thủ đô Hungary đã viết nên một chương kinh điển về quy hoạch đô thị ven sông, đưa dòng Danube từ ranh giới chia cắt địa lý thành trục kết nối di sản, kinh tế và không gian công cộng.
Nhìn từ trên cao, dòng sông Danube thơ mộng như một dải lụa xanh biếc uốn lượn, cắt đôi thủ đô Budapest của Hungary. Nhưng đối với các kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị, dòng sông ấy không phải là một đường ranh giới chia cắt địa lý, mà là một trục xương sống, một quảng trường nước khổng lồ, nơi hai thực thể văn hóa, lịch sử và địa hình khác biệt cùng soi bóng và tôn vinh lẫn nhau.
Trải qua hàng thế kỷ hình thành và đặc biệt là những bước chuyển mình mang tính chiến lược trong những thập kỷ gần đây, Budapest đã trở thành một hình mẫu về cách thức ứng xử với tài nguyên nước. Nói một cách khác, thành phố này đã giải quyết thành công bài toán hóc búa nhất của đô thị hóa hiện đại: Làm thế nào để vừa bảo tồn những giá trị di sản ngàn năm, vừa thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng vượt bậc, đồng thời, trả lại không gian tự nhiên cho cộng đồng cư dân.
Trước khi sáp nhập, Buda và Pest là hai thành phố riêng biệt. Sự ngăn cách bởi sông Danube khiến mạng lưới đường sắt và giao thông nội đô bị xé lẻ, kìm hãm lẫn nhau. Sự xuất hiện của cầu Xích vào năm 1849 đã trở thành bước ngoặt đưa hai bờ thành một thể cộng sinh, dẫn đến việc thành lập Ủy ban Công trình công cộng đô thị vào năm 1870. Đây được xem là bước khởi đầu cho kế hoạch hợp nhất hai thành phố trong một quy hoạch tổng thể.
Quá trình sáp nhập Buda và Pest thành thủ đô Budapest chính thức được tiến hành vào năm 1873 với mục tiêu đồng bộ quản lý hạ tầng và phát huy sức mạnh tổng hợp về kinh tế - xã hội. Quan trọng hơn, đây không đơn thuần là sự hợp nhất về địa giới hành chính, mà còn là sự kết nối có chủ đích giữa hai không gian đô thị mang những thế mạnh bổ trợ cho nhau. Buda cổ kính, giàu giá trị lịch sử và văn hóa trên những ngọn đồi phía tây kết hợp với Pest năng động - trung tâm thương mại, tài chính trên vùng đồng bằng phía đông - đã tạo nên một cấu trúc đô thị cân bằng và hoàn chỉnh. Quyết định mang tính bước ngoặt này mở ra giai đoạn phát triển thần tốc, đưa Budapest trở thành một trong những đô thị quyến rũ và hiện đại bậc nhất châu Âu vào cuối thế kỷ XIX.
Điểm đặc sắc trong quy hoạch của Budapest nằm ở cách thành phố khai thác và phát huy những khác biệt vốn có của địa hình tự nhiên, thay vì tìm cách đồng nhất hai bờ sông Danube. Ở phía Tây, Buda cổ kính trải dài trên những triền đồi uốn lượn, nơi các tầng đá vôi tạo nên một bức tường thành tự nhiên vững chắc. Chính đặc điểm ấy đã định hình triết lý quy hoạch lấy bảo tồn làm nền tảng. Khu vực này quy tụ quần thể Lâu đài Buda, Pháo đài Ngư phủ cùng nhiều nhà thờ mang đậm dấu ấn kiến trúc Gothic và Baroque.
Để gìn giữ giá trị lịch sử và cảnh quan, chính quyền Budapest áp dụng những quy định nghiêm ngặt về mật độ xây dựng, giới hạn chiều cao công trình và khoảng lùi đối với các dự án ven sông, nhằm bảo vệ không gian xanh cũng như giữ trọn tầm nhìn từ các sườn đồi xuống dòng Danube cũng như giá trị thẩm mỹ của toàn bộ đường chân trời hai bên bờ sông. Tất cả đều được nêu cụ thể trong Luật Bảo vệ di sản văn hóa Hungary, Quy hoạch đô thị Budapest. Nhờ đó, Buda vẫn giữ được diện mạo trầm mặc, trở thành một "bảo tàng sống", nơi lưu giữ chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa của thủ đô Hungary.
Trái ngược hoàn toàn với vẻ trầm mặc của bờ Tây, bờ Đông với thành phố Pest lại là một dải đồng bằng bằng phẳng và rộng lớn. Địa hình này lý tưởng cho việc xây dựng một trung tâm đô thị nén, năng động và hiện đại. Pest đóng vai trò là trái tim kinh tế, chính trị và văn hóa của cả quốc gia, nổi bật với Tòa nhà Quốc hội Hungary nguy nga tráng lệ - một kiệt tác kiến trúc Tân Gothic soi bóng kiêu hãnh xuống mặt nước Danube. Nơi đây quy tụ các trung tâm tài chính, các đại lộ mua sắm sầm uất, các nhà hát và khu phố nghệ thuật trẻ trung. Quy hoạch tại Pest cho phép phát triển mật độ cao, tối ưu hóa không gian mặt bằng để phục vụ cho các hoạt động thương mại toàn cầu. Dẫu vậy, dòng chảy kiến trúc của Pest vẫn nhịp nhàng hướng về phía dòng sông, tạo nên những mặt tiền đô thị bề thế và ngăn nắp.
Chính tư duy quy hoạch tôn trọng bản sắc riêng của mỗi bờ sông đã giúp Budapest tránh được “vết xe đổ” của nhiều đô thị lớn trên thế giới, nơi hai bên bờ sông thường bị bê tông hóa đồng loạt thành những khối nhà cao tầng vô hồn, nhân tạo. Sự kết hợp giữa Buda và Pest dọc theo trục Danube tạo nên một trạng thái cân bằng hoàn hảo. Dòng sông không còn là đường phân cách giữa hai thành phố mà đã trở thành một chất xúc tác lý tưởng, làm nổi bật nét đặc sắc của mỗi bên. Nhìn từ Buda, người ta thấy một Pest phồn hoa, rực rỡ. Còn nhìn từ Pest, người ta lại chiêm ngưỡng một Buda thâm nghiêm, huyền bí trên những đỉnh đồi.
Để tăng cường gắn kết giữa Buda và Pest, hệ thống hạ tầng giao thông giữa hai bờ sông Danube đóng vai trò then chốt. Bài học từ Budapest chỉ ra rằng các công trình giao thông không chỉ đơn thuần giải quyết bài toán di chuyển từ điểm A đến điểm B, mà còn phải được nâng tầm thành các tác phẩm nghệ thuật kiến trúc và không gian công cộng mở cho người dân. Chính vì vậy, 9 cây cầu lớn bắc qua sông Danube trong khu vực trung tâm đều có một câu chuyện lịch sử và một dấu ấn công nghệ riêng biệt.
Tiêu biểu nhất là cầu Xích Széchenyi, cây cầu kiên cố đầu tiên nối liền Buda và Pest, được khánh thành năm 1849. Công trình không chỉ mở đường cho quá trình hợp nhất lịch sử của hai thành phố, mà còn trở thành biểu tượng của tiến trình hiện đại hóa và tinh thần dân tộc Hungary. Hay như cầu Margit, với thiết kế ba nhánh độc đáo, vừa kết nối hai bờ sông vừa mở lối vào đảo Margit - "lá phổi xanh" giữa dòng Danube.
Điểm đáng học hỏi trong tư duy quy hoạch của Budapest là cách các công trình hạ tầng được thiết kế để phục vụ đồng thời nhiều mục tiêu. Ở đây, các cây cầu không chỉ đáp ứng nhu cầu giao thông, mà còn được tích hợp không gian dành cho người đi bộ và xe đạp với lối đi rộng rãi, an toàn, tách biệt khỏi làn xe cơ giới. Nhờ đó, việc băng qua dòng Danube không đơn thuần là một hành trình di chuyển, mà còn trở thành trải nghiệm thưởng ngoạn cảnh quan và tận hưởng không gian đô thị.
Đặc biệt, chiến lược thắp sáng nghệ thuật đồng bộ khi đêm xuống đã biến toàn bộ trục không gian sông Danube thành một sân khấu lung linh, huyền diệu. Ánh sáng vàng ấm áp được tính toán khoa học để tôn vinh từng đường nét điêu khắc trên các cây cầu, rọi sáng mặt tiền của Tòa nhà Quốc hội và các lâu đài cổ kính, phản chiếu rực rỡ xuống mặt nước. Giải pháp này không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ đô thị, mà còn kích thích sự phát triển nền kinh tế ban đêm của Budapest. Hàng trăm du thuyền sang trọng hoạt động nhộn nhịp trên sông mỗi tối, mang lại nguồn doanh thu khổng lồ cho ngành du lịch và dịch vụ ẩm thực, biến dòng Danube thành một dòng sông không bao giờ ngủ.
Trong giai đoạn phát triển công nghiệp hóa mạnh mẽ của thế kỷ trước, Budapest cũng từng phạm phải sai lầm giống như nhiều đô thị phương Tây khác khi biến một số đoạn bờ sông thành đường cao tốc dành riêng cho xe cơ giới nhằm giải tỏa áp lực giao thông đường bộ. Quyết định này vô hình trung đã dựng lên một bức tường khói bụi và tiếng ồn, cắt đứt sợi dây liên kết tự nhiên giữa người dân và dòng sông.
Nhận thức rõ sai lầm này, trong chiến lược phát triển mang tên “Budapest 2030 - Chiến lược phát triển đô thị dài hạn” được Hội đồng Thành phố Budapest chính thức thông qua và ban hành vào năm 2013, các nhà lãnh đạo địa phương đã thực hiện một cuộc cách mạng đảo ngược tư duy nhằm trả lại không gian bờ sông cho cộng đồng.
Trọng tâm của chiến lược này là từng bước chuyển đổi công năng các tuyến đường ven sông từ ưu tiên xe cơ giới sang ưu tiên không gian công cộng. Trong những tháng mùa xuân và mùa hè, vào nhiều dịp cuối tuần và các sự kiện lớn, đoạn đường Jane Haining dọc bờ Pest được đóng cửa đối với ô tô, nhường không gian cho người đi bộ, người đi xe đạp cùng các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thể thao ngoài trời. Người dân có thể thong thả tản bộ sát mép nước, ngồi nghỉ trên các bậc kè, đọc sách, trò chuyện hay ngắm hoàng hôn bên dòng Danube. Cách tiếp cận này không chỉ đưa cư dân trở lại với dòng sông, mà còn biến không gian ven nước thành "phòng khách ngoài trời" của thành phố, góp phần nâng cao chất lượng sống và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Bên cạnh đó, thành phố cũng triển khai mạnh mẽ chiến lược tái thiết các khu đất công nghiệp cũ, hay còn gọi là các vùng đất nâu dọc theo hành lang ven sông. Những bến tàu hoang phế, những nhà kho cũ kỹ từng một thời là trung tâm vận chuyển hàng hóa công nghiệp nay được hồi sinh thần kỳ để biến thành các trung tâm văn hóa đương đại, các khu phức hợp sáng tạo và các công viên sinh thái ngập tràn sắc xanh.
Nhìn chung, không gian đô thị không bị đập bỏ hoàn toàn mà được chuyển hóa công năng một cách mượt mà, tiếp tục đóng góp vào dòng chảy kinh tế và văn hóa mới của thời đại. Minh chứng sống động cho tư duy tái thiết thông minh này là Khu phức hợp Bálna (Cá Voi), công trình được xây dựng trên nền hai nhà kho gạch từ cuối thế kỷ XIX. Thay vì phá bỏ các công trình cũ, các kiến trúc sư đã khéo léo "lồng ghép" một kết cấu thép và kính uốn cong mang hình dáng cá voi vào giữa hai khối kiến trúc lịch sử.
Bálna cho thấy cách Budapest ứng xử với di sản: Không bảo tồn bằng cách "đóng băng" quá khứ, cũng không phát triển bằng cách xóa bỏ cái cũ, mà tạo nên một sự cộng sinh giữa kiến trúc lịch sử và hơi thở đương đại.
Đây cũng là lý do vì sao Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) nhấn mạnh Budapest là một ví dụ tiêu biểu về sự phát triển liên tục của đô thị lịch sử, nơi các lớp kiến trúc qua nhiều thời kỳ được bảo tồn và hòa quyện, thay vì bị xóa bỏ để xây dựng mới. Hai bên bờ sông Danube cũng được công nhận là Di sản Văn hóa thế giới vào năm 1987.
Từ câu chuyện Budapest, có thể nhận thấy một tư duy quy hoạch giàu tính nhân văn, nơi dòng Danube được nhìn nhận như một yếu tố trung tâm định hình cấu trúc đô thị. Sự phát triển song hành của Buda và Pest cho thấy khả năng khai thác hài hòa những đặc trưng riêng, qua đó tạo nên một chỉnh thể đô thị cân đối và giàu sức sống. Dòng sông vì thế không chỉ gắn với cảnh quan tự nhiên, mà còn góp phần nuôi dưỡng đời sống văn hóa, kinh tế và cộng đồng cư dân. Giá trị cốt lõi của Budapest nằm ở cách đặt con người vào mối quan hệ gần gũi hơn với thiên nhiên, hướng tới một đô thị bền vững và giàu bản sắc.
Dù trong quá trình quy hoạch và mở rộng thủ đô, Budapest ưu tiên cải tạo trên nền cấu trúc hiện hữu và ít khi phải giải tỏa quy mô lớn, song thành phố vẫn có một số khu vực buộc phải thu hồi đất để phục vụ cho các công trình hạ tầng công cộng thiết yếu như mở rộng đại lộ, xây cầu hoặc xây quảng trường.
Đối với các hộ dân nằm trong diện giải tỏa này, chính sách đền bù được thực hiện nghiêm ngặt và minh bạch theo quy định của Luật Thu hồi đất, kết hợp với các văn bản hướng dẫn trong Luật Quy hoạch đô thị Budapest. Theo luật định, việc thu hồi đất chỉ được phép diễn ra vì mục đích công cộng và chính quyền có nghĩa vụ đền bù một cách "đầy đủ, ngay lập tức và vô điều kiện" cho người dân.
Mức đền bù được tính toán dựa trên giá trị thị trường thực tế của bất động sản tại thời điểm thu hồi, do các chuyên gia thẩm định độc lập xác định. Người dân có thể lựa chọn nhận tiền mặt toàn bộ hoặc nhận bồi thường bằng một bất động sản thay thế có giá trị và công năng tương đương trong khu vực. Bên cạnh tiền nhà đất, chính sách của Budapest còn hỗ trợ toàn bộ chi phí di dời, chi phí chuyển đổi thủ tục pháp lý và các khoản thiệt hại kinh tế phát sinh do quá trình giải tỏa gây ra, đảm bảo người dân tái định cư ổn định cuộc sống và không bị thiệt thòi quyền lợi.
Thực hiện: Quỳnh Dương
Thiết kế: Thanh Nga
.jpg)
.jpg)
.jpg)