Phó Trưởng ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội Nguyễn Bá Sơn:TOD là lời giải quan trọng cho bài toán phát triển bền vững

Để làm rõ hơn vai trò và định hướng phát triển TOD trên địa bàn Thủ đô, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với Phó Trưởng ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội Nguyễn Bá Sơn.

Động lực dẫn dắt giao thông đô thị

- Xin ông cho biết TOD là gì và vai trò của đường sắt đô thị trong mô hình này?

-TOD(Transit-Oriented Development) là mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, trong đó đường sắt đô thị đóng vai trò hạt nhân. Theo tôi, đây là một trong những lời giải quan trọng cho bài toán phát triển đô thị bền vững.

Đường sắt đô thị là loại hình vận tải có năng lực chuyên chở lớn, tốc độ cao và ổn định. Hiện nay, trên thế giới, đây là phương tiện tối ưu có thể vận chuyển lượng hành khách rất lớn trong thời gian ngắn. Một tuyến đường sắt đô thị thông thường có thể vận chuyển khoảng 30.000 hành khách/giờ/hướng, tạo điều kiện phát triển các khu đô thị mật độ cao quanh nhà ga mà vẫn bảo đảm khả năng lưu thông. Đồng thời, mô hình này góp phần giảm sử dụng phương tiện cá nhân, hạn chế ùn tắc, giảm ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng sống người dân.

Các đô thị TOD hướng đến việc đáp ứng nhu cầu sinh sống, làm việc và dịch vụ trong bán kính di chuyển ngắn, khoảng 15-30 phút, đồng thời tạo nền tảng để hình thành các đô thị đa cực, đa trung tâm.

- Tại Hà Nội, TOD được định hướng phát triển như thế nào?

- Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm được Chủ tịch UBND thành phố phê duyệt tại Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13-5-2026, thành phố định hướng lấy hệ thống đường sắt đô thị làm động lực dẫn dắt và kiến tạo không gian phát triển đô thị. Trước đây, Hà Nội chưa chú trọng phát triển theo mô hình này, đây là nguyên nhân chính gây nên tình trạng ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường… Chúng ta phải liên tục mở rộng đường bộ để giải quyết cục bộ những vị trí ùn tắc. Chi phí cho việc giải phóng mặt bằng và chi phí đầu tư cho công trình hạ tầng ngày một lớn trong khi vẫn không giải quyết triệt để vấn đề.

Do vậy, mô hình đô thị TOD được xem là một trong những giải pháp quan trọng để Hà Nội khắc phục tình trạng này. Với ưu thế của đường sắt đô thị và lợi ích của mô hình TOD, thành phố không phát triển đô thị một cách tự do mà phát triển có định hướng theo công trình giao thông. Mô hình TOD xung quanh các nhà ga giúp chỉnh trang lại những đô thị cũ nơi có nhà ga đi qua; đồng thời kiến tạo những khu vực đô thị mới. Đường sắt đô thị là điều kiện tiên quyết để các đô thị kết nối chặt chẽ với nhau và với khu vực nội đô lịch sử. Mô hình TOD còn giúp Hà Nội tạo được nhiều trung tâm đô thị thay vì một trung tâm như hiện nay, giúp phân bổ đồng đều áp lực về hạ tầng xã hội, môi trường, không gian sống…

Có thể khẳng định, TOD là một trong những giải pháp quan trọng nhất, giúp Thủ đô phát triển bền vững hơn, hướng đến tầm nhìn trong vòng 100 năm tới, dân số tăng lên khoảng 20-22 triệu người.

- Sự phát triển của TOD còn mang lại giá trị kinh tế nào đối với Hà Nội, thưa ông?

- Mô hình đô thị TOD đã chứng minh tính hiệu quả khi kết hợp chặt chẽ giữa quy hoạch đô thị và hệ thống giao thông công cộng, đặc biệt là hệ thống đường sắt đô thị. Với các khu đô thị được quy hoạch ngay tại điểm giao thông trung tâm, TOD sẽ tối ưu hóa việc sử dụng đất, giảm ùn tắc, tiết kiệm thời gian di chuyển và tạo nên một đô thị vận hành thông minh, khoa học.

Một trong những điểm hết sức quan trọng của mô hình TOD là bảo đảm việc phát triển đô thị xung quanh các nhà ga, giúp thành phố thu hồi được giá trị gia tăng từ đất đai, quay trở lại đầu tư cho đường sắt đô thị. Kinh nghiệm từ nhiều nước phát triển trên thế giới cho thấy, khi đầu tư trọn gói cho hạ tầng đường sắt đô thị đi trước sẽ đẩy giá trị bất động sản tại khu vực xung quanh các nhà ga tăng lên nhiều lần. Thu hồi được giá trị thặng dư này sẽ tạo nguồn lực đáng kể, giảm áp lực và gánh nặng đầu tư công cho Nhà nước. Đây là một trong những mục tiêu và ý nghĩa lớn nhất của việc phát triển TOD.

Điều kiện phát triển thuận lợi

- Vừa qua, Hà Nội đã khởi công 5 tuyến đường sắt đô thị mới, ông có thể nói rõ định hướng mô hình TOD trên các tuyến này?

- Mô hình TOD đã phát triển hơn 100 năm và rất thành công ở nhiều nước. Quanh chúng ta có Nhật Bản, Singapore, Trung Quốc... đã phát triển TOD rất nhanh trong khoảng 10-20 năm trở lại đây. Hà Nội cũng đang tiếp nhận những kinh nghiệm đó để phát triển. Thành phố sẽ xem xét, nghiên cứu phát triển đô thị TOD trên tất cả các tuyến đường sắt đô thị, tùy theo điều kiện về quỹ đất, có đường sắt đô thị đến đâu sẽ lập quy hoạch TOD đến đó. Lộ trình phát triển TOD sẽ bám sát lộ trình đầu tư, xây dựng các tuyến đường sắt đô thị. Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2045 sẽ có 979km đường sắt đô thị và hoàn thiện toàn bộ mạng lưới. Đô thị TOD sẽ hoàn thành sau một chút, nhưng không xa rời lộ trình đó.

Vừa qua, thành phố đã phát lệnh khởi công 5 tuyến đường sắt đô thị số: 1, 2, 8, 10, 14. Trong 5 tuyến này, trước đây, chúng ta đã có các tuyến số 1, 2, 8 được thiết kế từ quy hoạch cũ; còn các tuyến số 10 và 14 bổ sung trong quy hoạch mới. Với 5 tuyến mới này, tổng cộng có xấp xỉ 300km đường sắt đô thị, khoảng 200 nhà ga. Hiện nay, chúng tôi đang trong quá trình lập dự án và thiết kế chi tiết, nghiên cứu TOD cho khu vực xung quanh các nhà ga có đủ điều kiện và dư địa phát triển.

Ví dụ, hiện nay đối với tuyến số 2, ban đầu chúng ta đã xác định được một khu vực TOD tại Xuân Đỉnh. Sau đó, dọc theo đoạn kết nối lên Sân bay Nội Bài cũng đã có nghiên cứu về phát triển các đô thị TOD trên tuyến từ Nam Thăng Long đến Sân bay Nội Bài. Đối với tuyến số 1, hướng tuyến đã được điều chỉnh, tổng chiều dài nâng lên 81km. Không chỉ chạy ở khu vực trung tâm mà tuyến này còn chạy ra khu vực bên ngoài, hoàn toàn có dư địa để phát triển các đô thị TOD... Tuy nhiên, các dự án đường sắt đô thị phải ưu tiên thực hiện trước, sau đó, chúng ta mới định hình từng tuyến sẽ có bao nhiêu vị trí để phát triển đô thị, quy mô như thế nào...

- Tiêu chí nào để phát triển đô thị TOD tại Hà Nội hiệu quả, thưa ông?

- Một trong những yếu tố quan trọng đối với đô thị TOD là khoảng cách về mặt thời gian di chuyển đến trung tâm. Đây là yếu tố quyết định khi người dân đến sinh sống tại các đô thị TOD. Kinh nghiệm các nước cho thấy, với quãng đường đi vào trung tâm thành phố mất khoảng 35-40 phút sẽ thu hút người dân đến ở đông nhất.

Về cốt lõi, TOD gồm các nguyên tắc chính: Thứ nhất là sự tích hợp của các phương thức vận tải khác nhau, bao gồm đường sắt đô thị, xe buýt và cơ sở hạ tầng dành cho xe đạp. Bằng cách kết nối liền mạch các phương thức này, đô thị TOD sẽ bảo đảm người dân có nhiều lựa chọn để đi lại, giảm nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân và giảm tắc nghẽn giao thông... Thứ hai, TOD cần ưu tiên tạo ra các khu dân cư có thể đi bộ là được đáp ứng những nhu cầu thiết yếu hằng ngày như tới trung tâm thương mại, trường học, công viên...

- Theo ông, hiện nay Hà Nội đã có hành lang pháp lý nào để thúc đẩy TOD phát triển?

- Phát triển đô thị theo mô hình TOD là chủ trương lớn của thành phố Hà Nội, được đề cập từ khá lâu. Tuy nhiên, phải đến hiện tại, hành lang pháp lý mới rộng mở, đầy đủ và trở thành động lực thực sự cho các dự án đường sắt đô thị cũng như TOD; nhất là sau khi Luật Thủ đô năm 2026 được ban hành, định hướng phát triển TOD trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.

Tiếp đó, các nghị quyết đặc thù như Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội về “Thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh” đã đưa ra chính sách rõ rệt hơn, mạnh mẽ hơn, khuyến khích sự phát triển của đường sắt đô thị và TOD.

Hà Nội cũng đã hiện thực hóa, chi tiết hóa các chính sách này với Nghị quyết số 71/2025/NQ-HĐND của HĐND thành phố về việc ban hành Quy định chi tiết về lập, thẩm định, phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch khu vực TOD đối với đường sắt quốc gia, đường sắt địa phương và phương án tuyến công trình, vị trí công trình, tổng mặt bằng tuyến đối với đường sắt địa phương. Trong đó có hướng dẫn cụ thể từ khâu lập, thẩm định, phê duyệt các khu vực TOD; việc phê duyệt hướng tuyến, vị trí công trình trên tuyến...

Yếu tố thuận lợi thể hiện tại những quy định pháp luật ban hành gần đây đã định hình, hướng dẫn rõ ràng hơn về việc phát triển theo mô hình TOD. Trong đó, các trình tự thủ tục được đơn giản hóa; đặc biệt, quy định hướng dẫn về lập quy hoạch cho khu vực TOD là bước cải cách rất lớn. Trước đây, để phê duyệt quy hoạch chi tiết (đặc biệt là quy hoạch phân khu khu vực TOD) phải tuân thủ các quy hoạch cấp trên như quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng... rồi mới đến quy hoạch chi tiết, quy hoạch các dự án. Hiện nay, quy định mới cho phép lập, thẩm định, phê duyệt luôn quy hoạch TOD, sau đó cập nhật vào các quy hoạch cấp trên. Bước này thay đổi hoàn toàn về trình tự, giúp đơn giản hóa và khiến việc phê duyệt các quy hoạch nhanh hơn rất nhiều.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!