Xuất khẩu rau quả: Chuyển tư duy từ "sản lượng" sang "chuỗi giá trị"
Nửa đầu năm 2026, ngành rau quả Việt Nam tiếp tục ghi nhận những bứt phá ấn tượng với kim ngạch xuất khẩu đạt tới 3,65 tỷ USD. Kết quả này khẳng định hiệu quả của việc ổn định vùng trồng và nâng cao chất lượng nông sản. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng bền vững, đặc biệt là tại thị trường chủ lực Trung Quốc, việc chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang xây dựng chuỗi giá trị toàn diện là yêu cầu cấp thiết.
Nguồn cung ổn định, xuất khẩu tăng trưởng cao
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng giá trị xuất khẩu rau quả 6 tháng đầu năm đạt khoảng 3,65 tỷ USD, tăng tới 17,8% so với cùng kỳ năm trước. Có được kết quả này, trước hết là sự chủ động trong công tác quy hoạch và sản xuất tại các vùng trọng điểm như Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và các tỉnh phía Bắc. Trong 6 tháng qua, diện tích gieo trồng rau các loại đạt 697,6 nghìn ha (tăng 1%); diện tích đậu đạt 58,5 nghìn ha (tăng 1,5%). Sự ổn định về nguồn cung không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa mà còn tạo bệ phóng vững chắc cho hoạt động xuất khẩu.
Về mặt giá cả, dù thời tiết nắng nóng gay gắt và chi phí vận chuyển tăng, gây biến động cục bộ ở một số nhóm rau ăn lá, nhìn chung thị trường vẫn giữ được sự bình ổn. Đối với trái cây, thị trường ghi nhận sự phân hóa theo mùa vụ. Do bước vào chính vụ, giá sầu riêng Ri6 và xoài Cát Hòa Lộc trong quý II có xu hướng giảm so với quý I (sầu riêng Ri6 còn khoảng 48.000 đồng/kg, xoài Cát Hòa Lộc khoảng 49.000 đồng/kg). Dù vậy, tính chung nửa đầu năm, mặt bằng giá các loại trái cây chủ lực này vẫn cao hơn cùng kỳ năm trước.
Cơ quan quản lý lĩnh vực này dự báo, áp lực giảm giá cục bộ có thể xuất hiện khi các loại trái cây bước vào cao điểm thu hoạch. Dẫu vậy, với nhu cầu ổn định từ các đối tác quốc tế, xuất khẩu rau quả những tháng cuối năm sẽ tiếp tục tăng tốc và không gây áp lực lên chỉ số giá tiêu dùng (CPI) trong nước.
Thách thức từ sự thay đổi của thị trường
Mặc dù bức tranh xuất khẩu rau quả tràn ngập gam màu tươi sáng, song các chuyên gia kinh tế nhận định, áp lực cạnh tranh và rào cản kỹ thuật đang ngày một lớn hơn. Hiện nay, Trung Quốc vẫn là thị trường xuất khẩu rau quả lớn nhất của Việt Nam khi chiếm tới 2/3 tổng kim ngạch (năm 2025 đạt khoảng 5,5 tỷ USD trên tổng số 8,56 tỷ USD). Việc hai nước ký kết thêm nhiều nghị định thư xuất khẩu chính ngạch đối với các mặt hàng như ớt, chanh leo, bưởi, mít, tổ yến... đang mở ra dư địa rất lớn.
Tuy nhiên, thị trường hơn 1,4 tỷ dân này đang thay đổi với tốc độ chóng mặt. Phát biểu tại Diễn đàn Kết nối thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc lần thứ nhất, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) Vũ Bá Phú nhấn mạnh: Hệ thống phân phối tại Trung Quốc đang dịch chuyển mạnh mẽ từ các chợ đầu mối truyền thống sang chuỗi bán lẻ hiện đại và thương mại điện tử. Xu hướng này đòi hỏi khắt khe hơn về quy cách đóng gói, chất lượng đồng đều, truy xuất nguồn gốc và năng lực logistics giao hàng nhanh.
Bên cạnh đó, việc Trung Quốc liên tục siết chặt các quy định về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kết hợp với áp lực cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ trong khu vực như Thái Lan, Philippines, Lào... khiến doanh nghiệp Việt Nam không thể chủ quan. Câu chuyện thành công của quả sầu riêng là một minh chứng, nhưng không thể áp dụng một cách máy móc cho tất cả các loại nông sản khác nếu chúng ta chỉ dừng lại ở việc xuất khẩu thô và cạnh tranh bằng giá.
Để giữ vững vị thế và gia tăng giá trị cho nông sản Việt Nam, việc thay đổi tư duy sản xuất là đòi hỏi cốt lõi. Ngành rau quả cần chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy "bán những gì mình có" sang "bán những gì thị trường cần", đi sâu vào bản chất của chuỗi giá trị. Chủ tịch Hội Doanh nhân Trung Quốc tại Việt Nam (Chi hội Thành phố Hồ Chí Minh) Chương Lâm cho rằng, nền tảng quan hệ song phương tốt đẹp và xu hướng chuyển đổi số mạnh mẽ đang tạo ra thời cơ vàng. Việc hai nước đẩy mạnh xây dựng hải quan thông minh, cửa khẩu thông minh và ứng dụng mã QR trong truy xuất nguồn gốc chính là "chìa khóa" nâng cao tính minh bạch cho nông sản Việt.
Để tận dụng tối đa cơ hội, các chuyên gia và nhà quản lý thống nhất ba nhóm giải pháp trọng tâm cho giai đoạn tới. Thứ nhất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số vào quản lý vùng trồng, chuẩn hóa quy trình canh tác đạt chuẩn chất lượng quốc tế và an toàn thực phẩm. Hai là, tập trung nguồn lực đầu tư cho công nghiệp chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm để giảm áp lực tiêu thụ quả tươi khi vào chính vụ, kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị gia tăng. Ba là, hoàn thiện hạ tầng logistics, phát triển hệ thống kho lạnh hiện đại kết nối xuyên biên giới và thúc đẩy các kênh thương mại điện tử xuyên biên giới.
Các chuyên gia cho rằng, để hướng tới mục tiêu xuất khẩu rau quả năm 2026 đạt hơn 8,56 tỷ USD các doanh nghiệp cần chủ động xây dựng một hệ sinh thái xuất khẩu bền vững. Trong đó, cần có sự liên kết chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp, ngành rau quả Việt Nam. Qua đó khẳng định vị thế vững chắc, của ngành rau quả, góp phần quan trọng vào quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng và nâng cao giá trị cho nền nông nghiệp.