“Cái chết trắng” biến hình: Cần ngăn chặn hiểm họa từ gốcBài cuối: Xây dựng lá chắn nhiều tầng

Cần thiết lập cơ chế cảnh báo sớm

Thủ đoạn, phương thức hoạt động của tội phạm ma túy ngày càng tinh vi, trong khi các chất hướng thần mới liên tục xuất hiện, biến đổi về cấu trúc hóa học và hình thức ngụy trang. Thực tế này đòi hỏi cuộc chiến chống ma túy không chỉ dừng ở việc triệt phá các đường dây phạm tội mà còn phải chủ động đi trước một bước bằng những giải pháp quản lý và phòng ngừa từ sớm.

Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Đại tá Nguyễn Xuân Trường, Giám đốc Trung tâm Giám định ma túy thuộc Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an) cho biết, các chất ma túy mới xuất hiện với tốc độ rất nhanh và số lượng ngày càng nhiều. Các đối tượng liên tục thay đổi cấu trúc hóa học để tạo ra những chất hướng thần mới có tác dụng tương tự các chất ma túy đã bị cấm. Khi một chất vừa được đưa vào danh mục quản lý, một chất mới khác lại xuất hiện. Thực tế này luôn đi trước các quy định của pháp luật và công tác quản lý. Cụ thể, khi phát hiện một chất ma túy mới, qua công tác giám định, cơ quan chức năng phải đề xuất Chính phủ bổ sung chất đó vào danh mục các chất ma túy để quản lý. Quá trình này luôn tạo ra một “độ trễ” nhất định giữa thực tiễn và quy định pháp luật. Do đó, một trong những giải pháp cấp thiết hiện nay là đề xuất rút ngắn “độ trễ” này, thông qua việc rút gọn thời gian và quy trình đánh giá tác động để sớm bổ sung các chất ma túy mới vào danh mục kiểm soát.

Tuy nhiên, rút ngắn “độ trễ” của chính sách mới chỉ là một phần của lời giải. Việc thiết lập cơ chế cảnh báo sớm sẽ giúp thông tin được lan tỏa nhanh tới các cơ quan chức năng và toàn xã hội. Đại tá Nguyễn Xuân Trường cho biết, Trung tâm Giám định ma túy đã nhiều lần kiến nghị thành lập Trung tâm Cảnh báo sớm về ma túy. Theo Đại tá Nguyễn Xuân Trường, Việt Nam đã từng triển khai hoạt động cảnh báo sớm nhưng còn phân tán, manh mún, chưa hình thành một đầu mối chính thức. Trong khi đó, nhiều quốc gia đã xây dựng mô hình này từ nhiều năm và phát huy hiệu quả rõ rệt. Khi phát hiện một chất ma túy mới hoặc một phương thức ngụy trang mới, trung tâm sẽ nhanh chóng phát đi cảnh báo tới các cơ quan chức năng, nhà trường, phụ huynh và cộng đồng.

“Cơ quan chức năng chỉ có “hai mắt, hai tay”, nhưng nếu huy động được toàn xã hội thì sẽ có hàng triệu con mắt cùng nhận diện, phát hiện và phòng ngừa tội phạm. Việc kịp thời công khai thông tin về các chất ma túy mới, hình thức ngụy trang, pha trộn, thủ đoạn của các đối tượng sẽ giúp người dân, phụ huynh và nhà trường chủ động phòng ngừa, nâng cao nhận thức”, Đại tá Nguyễn Xuân Trường bày tỏ.

Bên cạnh cơ chế cảnh báo sớm, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, liên thông dữ liệu cũng được xem là giải pháp cốt lõi để nâng cao hiệu quả phòng, chống ma túy trong bối cảnh mới. Theo Đại tá Nguyễn Xuân Trường, việc liên thông dữ liệu sẽ giúp cơ quan chức năng kiểm soát chặt chẽ biến động của các chất ma túy, kịp thời phát hiện những kẽ hở và các nhóm đối tượng có nguy cơ bị tội phạm lợi dụng.

Hiện Việt Nam đang tham gia Mạng lưới Khoa học hình sự châu Á. Cơ chế hoạt động của mạng lưới này cho phép các quốc gia khi phát hiện loại ma túy mới hoặc cấu trúc hóa học mới sẽ lập tức chia sẻ lên hệ thống. Qua đó, Việt Nam có thể nhận diện sớm các dòng ma túy có nguy cơ xâm nhập thị trường trong nước để chủ động phương án phòng ngừa. Khi dữ liệu được liên thông và công nghệ được ứng dụng đồng bộ, việc phối hợp đấu tranh phòng, chống ma túy giữa các quốc gia sẽ trở nên nhanh chóng, hiệu quả hơn, góp phần thu hẹp khoảng trống mà tội phạm có thể lợi dụng.

Đừng để giới trẻ đơn độc

Bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và hợp tác quốc tế, các chuyên gia cho rằng, giải pháp căn cơ nhất vẫn là giảm nhu cầu sử dụng ma túy. Muốn làm được điều đó, phải xây dựng lá chắn ngay từ gia đình, nhà trường và cộng đồng.

Đại tá Nguyễn Xuân Trường cho biết, công tác phòng, chống ma túy hiện nay được triển khai dựa trên ba trụ cột: Giảm cung - giảm cầu - giảm tác hại. Theo đó, để giảm cung, thời gian qua, các lực lượng chức năng đã liên tục triển khai nhiều biện pháp đấu tranh, ngăn chặn ma túy thẩm lậu vào thị trường trong nước. Mục đích chính là ngăn chặn, kiểm soát chặt nguồn ma túy từ xa.

Để giảm cầu, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục với sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình, xã hội và cả hệ thống chính trị. Phòng, chống ma túy không phải nhiệm vụ của riêng lực lượng công an mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Chỉ cần buông lỏng một mắt xích, hiệu quả của cả hệ thống phòng ngừa sẽ bị ảnh hưởng. Đặc biệt, cần tập trung bảo vệ thanh thiếu niên - nhóm đối tượng mà tội phạm ma túy thường xuyên nhắm tới. Để giảm tác hại, cần hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của ma túy đối với người sử dụng và cộng đồng. Đối với những người đã sa vào con đường nghiện ngập, cần có các chương trình điều trị, giáo dục và hỗ trợ để họ sớm tái hòa nhập cộng đồng.

Để bảo vệ giới trẻ trước hiểm họa ma túy, công tác tuyên truyền cũng cần thay đổi mạnh mẽ. Theo Đại tá Nguyễn Xuân Trường, điều quan trọng là phải cung cấp kiến thức khoa học để các em hiểu rõ ma túy là gì, tác động như thế nào đến não bộ, sức khỏe và hành vi, từ đó hình thành khả năng tự bảo vệ mình, tăng sức đề kháng của thế hệ trẻ với ma túy. Các hình thức truyền thông trên mạng xã hội, video ngắn, sân khấu hóa hay những câu chuyện thực tế của người từng nghiện ma túy sẽ tạo sức lan tỏa và thuyết phục hơn những bài học mang nặng tính lý thuyết. Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện để thanh thiếu niên tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, tình nguyện và phát triển kỹ năng sống cũng góp phần giảm nguy cơ tìm đến các chất kích thích.

Trên thực tế, những định hướng này đang từng bước được hiện thực hóa tại Hà Nội thông qua nhiều mô hình phòng, chống ma túy trong học đường và khu dân cư. Cuối tháng 4-2026, chương trình cầu truyền hình “Tiết học Gen Z - Tự hào Hà Nội, sống chuẩn an toàn” đã kết nối tới 916 trường học với gần 1 triệu học sinh. Thông qua các tình huống thực tế, học sinh được trang bị kỹ năng nhận diện ma túy ngụy trang, kỹ năng từ chối và tự bảo vệ, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và lực lượng công an trong phòng ngừa ma túy học đường.

Song song với đó, nhiều địa phương đang xây dựng các mô hình “Khu dân cư không ma túy”, “Phường không ma túy”. Điển hình, sau gần một năm triển khai mô hình “Phường không ma túy”, phường Thanh Liệt đã không để hình thành các ổ nhóm tội phạm ma túy có tổ chức, nhận thức của người dân được nâng cao, góp phần phòng ngừa từ sớm ngay tại cơ sở.

Cuộc chiến chống “cái chết trắng” sẽ còn nhiều cam go khi các loại ma túy thế hệ mới liên tục xuất hiện cùng với thủ đoạn của bọn tội phạm ngày càng tinh vi, không ngừng biến đổi để vượt qua các biện pháp kiểm soát. Trong bối cảnh đó, không một giải pháp đơn lẻ nào có thể giải quyết tận gốc vấn đề. Chỉ khi thực hiện đồng bộ ba trụ cột “giảm cung - giảm cầu - giảm tác hại”, đồng thời xây dựng được lá chắn nhiều tầng từ quản lý nhà nước, lực lượng chức năng đến gia đình, nhà trường và cộng đồng mới có thể ngăn chặn ma túy từ sớm, từ xa.

Mỗi gia đình là một điểm tựa, mỗi nhà trường là một pháo đài, mỗi người dân là một mắt xích trong mạng lưới phòng ngừa. Khi toàn xã hội cùng chung tay dựng nên lá chắn ấy, ma túy sẽ không còn cơ hội len lỏi vào học đường và thanh thiếu niên không còn đơn độc chống chọi với cám dỗ từ ma túy.