Bước chuyển mạnh mẽ giúp tăng hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng

Điều kiện để người tiêu dùng lựa chọn đúng

Trong một thị trường ngày càng đa dạng sản phẩm và cạnh tranh mạnh mẽ về thương hiệu, người tiêu dùng không chỉ mua một món hàng mà còn mua cả niềm tin vào chất lượng, uy tín và những giá trị được doanh nghiệp truyền tải. Chính vì vậy, thông tin trên bao bì, nhãn hàng, quảng cáo và các nền tảng truyền thông ngày càng đóng vai trò quyết định trong hành vi tiêu dùng. Một thông điệp ngắn gọn như: “Được chứng nhận”, “bán chạy nhất”, “số 1”, “chất lượng vượt trội” có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định lựa chọn sản phẩm.

Về vấn đề này, TS Dương Đình Giám cho rằng, cần nhìn nhận rõ phạm vi của các giải thưởng, chứng nhận hoặc tuyên bố thương hiệu để tránh tạo ra nhận thức vượt quá nội dung thực tế được đánh giá.

Đơn cử, với một số giải thưởng quốc tế về sản phẩm tiêu dùng, tiêu chí chấm điểm có thể chỉ tập trung vào yếu tố cảm quan, hương vị hoặc trải nghiệm sử dụng, không đồng nghĩa với việc đánh giá toàn diện về chất lượng sản phẩm, nguyên liệu đầu vào, tiêu chuẩn vệ sinh hay quy trình sản xuất. Nếu việc thể hiện thông tin trên bao bì hoặc truyền thông khiến người tiêu dùng hiểu theo hướng rộng hơn nội dung được công nhận thì cần lưu ý nguy cơ gây hiểu nhầm. Tương tự, những tuyên bố mang tính khẳng định tuyệt đối như “thương hiệu số 1”, “bán chạy nhất toàn cầu”, “chất lượng vượt trội”… nếu không có căn cứ chứng minh đầy đủ sẽ tạo tác động lớn tới nhận thức của khách hàng về vị thế và uy tín sản phẩm.

Đây cũng là lý do Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đặt trọng tâm vào việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng; đồng thời quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ về hàng hóa, dịch vụ. Luật xác lập nguyên tắc người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin chính xác để đưa ra quyết định tiêu dùng phù hợp và an toàn.

Đáng chú ý, pháp luật hiện hành cũng yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh phải cung cấp chính xác, đầy đủ thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cung cấp cho người tiêu dùng và chịu trách nhiệm đối với nội dung đã công bố. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngày nay không còn là xử lý hậu quả sau tranh chấp mà hướng tới phòng ngừa từ đầu thông qua chuẩn hóa thông tin trên thị trường.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, điểm mới quan trọng của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là chuyển mạnh từ tư duy xử lý tranh chấp sau phát sinh sang phòng ngừa rủi ro cho người tiêu dùng ngay từ quá trình cung cấp hàng hóa, dịch vụ ra thị trường. Trong đó, trách nhiệm công khai, minh bạch thông tin được đặt ở vị trí trung tâm của quan hệ tiêu dùng.

Củng cố niềm tin đối với môi trường kinh doanh

Ở góc nhìn xã hội, TS Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho rằng, quyền được thông tin đầy đủ và chính xác là nền tảng để người tiêu dùng thực hiện các quyền còn lại như quyền lựa chọn, quyền khiếu nại và quyền được bồi thường. Khi thông tin bị sai lệch hoặc thể hiện theo hướng dễ gây hiểu nhầm, người tiêu dùng có thể không nhận biết được đầy đủ giá trị thực của hàng hóa trước khi quyết định mua sắm.

Theo TS Nguyễn Mạnh Hùng, tác động của những hành vi này không dừng ở một giao dịch đơn lẻ mà có thể làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với môi trường kinh doanh nói chung. Các chuyên gia chỉ rõ, hệ lụy đầu tiên là người tiêu dùng có thể đưa ra lựa chọn dựa trên nhận thức chưa phản ánh đúng giá trị thực của sản phẩm. Khi niềm tin hình thành từ thông tin thiếu căn cứ, quyền lựa chọn tự do cũng bị ảnh hưởng. Hơn nữa, một quyết định mua hàng sai có thể không gây tổn thất lớn cho từng cá nhân nhưng nếu lặp lại trên diện rộng sẽ làm gia tăng chi phí xã hội và làm giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực của thị trường. Đặc biệt, hậu quả lớn nhất là sự suy giảm niềm tin. Khi người tiêu dùng khó phân biệt đâu là thông tin khách quan, đâu là hoạt động tiếp thị vượt giới hạn, họ sẽ trở nên dè dặt hơn với cả những doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Một thị trường minh bạch phải bảo đảm rằng, doanh nghiệp cạnh tranh bằng chất lượng thực, dịch vụ thực và thông tin trung thực thay vì lợi thế truyền thông. Trong dài hạn, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng chính là bảo vệ những doanh nghiệp làm ăn chân chính và tạo động lực nâng cao chất lượng hàng hóa trên thị trường.

Trong bối cảnh thương mại điện tử, kinh doanh đa nền tảng và quảng cáo thông qua người nổi tiếng phát triển mạnh, yêu cầu về minh bạch thông tin càng trở nên cấp thiết. Không chỉ doanh nghiệp sản xuất, các đơn vị phân phối, nền tảng trung gian và các chủ thể tham gia quảng bá cũng cần nâng cao trách nhiệm đối với nội dung truyền thông đến người tiêu dùng.

Các chuyên gia cho rằng, để xây dựng môi trường tiêu dùng lành mạnh cần triển khai nhiều giải pháp như: Hoàn thiện cơ chế giám sát thông tin quảng cáo; tăng trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp; xử lý nghiêm hành vi cung cấp thông tin gây hiểu nhầm; nâng cao kỹ năng nhận diện thông tin của người tiêu dùng...