Từ những tuyến metro đơn lẻ đến mạng lưới đồng bộ

Nhìn từ yêu cầu phát triển của đô thị đặc biệt, cùng những điều kiện về quy hoạch, cơ chế và nguồn lực đang dần hội tụ, đây được xem là thời điểm thuận lợi để Hà Nội chuyển từ phát triển từng tuyến riêng lẻ sang hình thành mạng lưới metro đồng bộ, yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển của Thủ đô.

Không thể tiếp tục phát triển từng tuyến riêng lẻ

Việc Hà Nội đồng loạt khởi công 5 tuyến metro vào ngày 22-6 vừa qua không chỉ là sự kiện nổi bật của ngành Giao thông mà còn phản ánh một bước chuyển trong tư duy phát triển đô thị. Phát biểu tại lễ khởi công, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, việc khởi công đồng thời 5 tuyến metro đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn đầu tư các tuyến đơn lẻ sang từng bước hình thành mạng lưới đường sắt đô thị đồng bộ trên quy mô toàn thành phố.

Thực tiễn tại nhiều đô thị lớn trên thế giới cho thấy, metro chỉ phát huy hiệu quả khi được kết nối thành mạng lưới. Một tuyến tàu có thể giải quyết nhu cầu đi lại trên một hành lang giao thông, nhưng chỉ khi các tuyến giao cắt, liên thông với nhau mới hình thành hệ thống vận tải công cộng đủ sức cạnh tranh với phương tiện cá nhân.

Đối với Hà Nội, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh, dân số tiếp tục tăng và không gian phát triển đang được mở rộng theo định hướng đa trung tâm. Nếu tiếp tục triển khai từng tuyến như giai đoạn trước, sẽ mất rất nhiều thời gian để hình thành mạng lưới hoàn chỉnh, trong khi nhu cầu phát triển của thành phố không chờ đợi.

Có thể nói, việc đồng loạt triển khai 5 tuyến metro là bước đi xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của quá trình phát triển đô thị. Đây cũng là thời điểm để Hà Nội chuyển từ giai đoạn “có metro” sang giai đoạn “có hệ thống metro”.

Mục tiêu hoàn thành đồng loạt các tuyến metro vào năm 2030 chắc chắn là thách thức không nhỏ. Những khó khăn từng phát sinh trong quá trình triển khai tuyến Cát Linh - Hà Đông hay Nhổn - Ga Hà Nội vẫn còn là bài học được nhắc đến nhiều. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào sự chậm trễ của quá khứ sẽ khó thấy được những chuyển biến đang diễn ra. Sau nhiều năm triển khai, Hà Nội đã tích lũy được kinh nghiệm quan trọng về quản lý dự án, giải phóng mặt bằng, lựa chọn công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và vận hành hệ thống đường sắt đô thị.

Quan trọng hơn, hai tuyến metro đang khai thác đã bước đầu chứng minh hiệu quả sử dụng. Lượng hành khách liên tục tăng qua các năm cho thấy nhu cầu đi lại bằng đường sắt đô thị ngày một bức thiết. Điều này giúp củng cố niềm tin rằng, metro có thể trở thành trụ cột của hệ thống vận tải công cộng nếu được đầu tư đồng bộ. Đây là điểm khác biệt căn bản so với giai đoạn Hà Nội bắt đầu triển khai những dự án metro đầu tiên. Thành phố hiện không còn ở vạch xuất phát. Những kinh nghiệm được tích lũy trong quá trình đầu tư, vận hành thời gian qua là cơ sở quan trọng để triển khai các dự án tiếp theo với quy mô lớn hơn.

Bên cạnh kinh nghiệm thực tiễn, Hà Nội hiện cũng đang có những điều kiện thuận lợi hơn về mặt quy hoạch và cơ chế. Lần đầu tiên, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định, metro không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn là công cụ tổ chức không gian phát triển đô thị. Theo đó, các tuyến metro sẽ gắn với các cực tăng trưởng, các trung tâm mới và định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng phát triển giao thông công cộng). Cách tiếp cận này giúp các dự án metro không chỉ giải quyết nhu cầu đi lại mà còn tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội, khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và mở rộng không gian phát triển của thành phố.

Biến thời cơ thành động lực phát triển

Để biến mục tiêu thành hiện thực, bên cạnh quyết tâm chính trị, yếu tố quan trọng là năng lực tổ chức thực hiện và khả năng huy động nguồn lực. Tại lễ khởi công 5 tuyến metro, Tổng Giám đốc Tập đoàn Vingroup Nguyễn Việt Quang khẳng định, liên danh Vinhomes - VinSpeed sẽ huy động tối đa nguồn lực, tổ chức thi công bài bản, ứng dụng công nghệ trong quản lý tiến độ, chất lượng và an toàn công trình. Việc chủ động chuẩn bị thiết bị đào hầm TBM, huy động hơn 200 dây chuyền thi công cùng sự tham gia của các đơn vị tư vấn quốc tế cho thấy doanh nghiệp sẵn sàng triển khai đồng loạt các dự án.

Dù vậy, kinh nghiệm từ nhiều đô thị trên thế giới cho thấy, thành công của metro không chỉ nằm ở việc hoàn thành các tuyến đường đúng tiến độ. Điều quan trọng hơn là phải đồng thời tổ chức lại không gian đô thị, phát triển các khu vực quanh nhà ga, tăng cường kết nối với các loại hình giao thông công cộng khác và tạo điều kiện để người dân tiếp cận hệ thống một cách thuận lợi.

Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh (Hội Kiến trúc sư Hà Nội), Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới được ban hành khi đang rà soát, hoàn thiện quy hoạch tổng thể Thủ đô, mở ra cơ hội thay đổi cách tiếp cận phát triển đô thị của Thủ đô. Hà Nội không còn được nhìn nhận trong phạm vi địa giới hành chính hiện hữu mà phải đặt trong mối liên kết với toàn Vùng Thủ đô và các hành lang phát triển mới. Trong quá trình đó, hạ tầng đường sắt đô thị đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng.

Nhìn ở góc độ dài hạn, ý nghĩa của chương trình phát triển hệ thống metro không chỉ nằm ở hơn 300km đường sắt đô thị đang được triển khai. Điều quan trọng hơn là Hà Nội đang tranh thủ giai đoạn thuận lợi nhất để hình thành bộ khung giao thông công cộng cho tương lai. Khi các tuyến metro được kết nối thành mạng lưới, hiệu quả mang lại sẽ không chỉ là giảm ùn tắc hay rút ngắn thời gian đi lại, mà còn tạo điều kiện hình thành các cực tăng trưởng mới, phân bố lại dân cư, khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và mở rộng dư địa phát triển cho thành phố.

Sau nhiều năm chuẩn bị, Hà Nội đang nỗ lực chuyển từ giai đoạn phát triển từng tuyến riêng lẻ sang xây dựng hệ thống metro đồng bộ. Những tuyến metro khởi công hôm nay sẽ không chỉ giải quyết nhu cầu giao thông trước mắt mà còn góp phần định hình diện mạo và không gian phát triển của Thủ đô trong nhiều thập niên tới.