Kết nối nguồn lực nghiên cứu từ Thủ đô tới các địa phương

Biến nguồn lực tập trung thành nguồn lực chia sẻ

Hà Nội luôn được xem là trung tâm lớn nhất cả nước về đến khoa học công nghệ. Trên địa bàn Thủ đô hiện tập trung hơn 70% các tổ chức khoa học và công nghệ, cơ sở nghiên cứu và đào tạo trình độ cao, cùng khoảng 82% số phòng thí nghiệm của cả nước.

Đây là lợi thế đặc biệt mà không địa phương nào có được. Hệ thống hạ tầng nghiên cứu này trải rộng trên nhiều lĩnh vực khoa học công nghệ trọng điểm, thuộc các bộ, ngành Trung ương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các đơn vị của thành phố. Sự tập trung về nguồn lực tạo điều kiện để Hà Nội trở thành đầu mối kết nối, điều phối và thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, theo đánh giá của Hà Nội, hiện vẫn chưa hình thành cơ sở dữ liệu thống nhất về hạ tầng nghiên cứu trên phạm vi cả nước. Việc tiếp cận và sử dụng các phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu đối với doanh nghiệp và các địa phương còn nhiều trở ngại. Cùng với đó, cơ chế tài chính cho hoạt động khai thác và chia sẻ hạ tầng nghiên cứu chưa thực sự đồng bộ, khiến hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư chưa tương xứng với tiềm năng.

Chính từ thực tiễn đó, Hà Nội đặt vấn đề phải xây dựng một cơ chế chia sẻ thực chất, coi đây là chìa khóa để khắc phục tình trạng đứt gãy về năng lực nghiên cứu giữa các vùng, miền.

Theo định hướng được thành phố đề xuất, sẽ hình thành liên kết chuỗi giá trị và phân tầng nhiệm vụ theo ba cấp độ gồm: Quốc gia, vùng và địa phương. Trong đó, Hà Nội đóng vai trò hạt nhân cung ứng hạ tầng dùng chung, chia sẻ năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) chất lượng cao để trợ lực cho các địa phương phát huy lợi thế về vùng nguyên liệu, sản xuất và chế biến sâu, tối ưu hóa giá trị đặc sản bản địa.

Cách tiếp cận này không chỉ nhằm tận dụng tốt hơn các nguồn lực khoa học công nghệ hiện có mà còn tạo điều kiện để các địa phương tiếp cận những trang thiết bị hiện đại, chuyên gia đầu ngành và kết quả nghiên cứu tiên tiến mà không phải đầu tư dàn trải. Nói cách khác, Hà Nội hướng tới việc biến những lợi thế đang tập trung tại Thủ đô trở thành nguồn lực chung phục vụ phát triển khoa học công nghệ trên phạm vi cả nước.

Từ phòng thí nghiệm của Hà Nội đến nguồn lực chung của cả nước

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, Hà Nội đang tập trung xây dựng các phòng thí nghiệm trọng điểm dùng chung theo mô hình liên kết giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp (mô hình liên kết 3 nhà).

Trước mắt, thành phố định hướng triển khai ba phòng thí nghiệm trọng điểm trong các lĩnh vực công nghệ ưu tiên.

Thứ nhất, phòng thí nghiệm trọng điểm Thần kinh – Lão hóa/Lão hóa khỏe mạnh do Trường Đại học Y Hà Nội triển khai theo định hướng tích hợp công nghệ đa-omics, dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và y học chính xác nhằm phát triển các giải pháp chẩn đoán sớm, điều trị cá thể hóa, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Thứ hai, phòng thí nghiệm trọng điểm hệ thống không người lái do Đại học Bách khoa Hà Nội chủ trì triển khai, tập trung nghiên cứu và phát triển các hệ thống UAV, UGV, USV, UUV, bản sao số, công nghệ điều khiển, kết nối không người lái thông minh phục vụ phát triển kinh tế tầm thấp, đô thị thông minh, cứu hộ cứu nạn, giám sát hạ tầng kỹ thuật.

Thứ ba, phòng thí nghiệm liên ngành Môi trường và Năng lượng bền vững do Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) triển khai, định hướng phát triển các công nghệ giám sát môi trường thông minh, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ xử lý môi trường, năng lượng xanh và hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh.

Các phòng thí nghiệm này được xác định không chỉ phục vụ nhu cầu phát triển của Hà Nội mà còn hướng tới trở thành hạ tầng nghiên cứu dùng chung cho các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và địa phương trên cả nước, góp phần hình thành mạng lưới chia sẻ hạ tầng nghiên cứu cũng như phòng thí nghiệm trọng điểm theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Theo kế hoạch, ba phòng thí nghiệm trọng điểm này sẽ đi vào hoạt động trong quý IV-2026. Điểm đáng chú ý là các phòng thí nghiệm sẽ không vận hành theo mô hình khép kín mà áp dụng cơ chế “phòng thí nghiệm mở”.

Theo đó, một phần thời lượng hoạt động và công suất thiết bị sẽ được dành để tiếp nhận các đề tài nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm định do các địa phương đặt hàng. Đây được xem là bước đi cụ thể nhằm đưa các nguồn lực nghiên cứu chất lượng cao đến gần hơn với nhu cầu phát triển của từng địa phương.

Không chỉ chia sẻ hạ tầng, Hà Nội còn đặt mục tiêu kết nối và lan tỏa nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao. Thành phố dự kiến phát huy vai trò của các chuyên gia đầu ngành trong việc kết nối nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ các địa phương lựa chọn hướng phát triển phù hợp.

Song song với đó, Hà Nội sẽ phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng mạng lưới các trường đại học lớn như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Y Hà Nội triển khai các chương trình đào tạo ngắn hạn, chuyển giao công nghệ trực tiếp cho các địa phương.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là xây dựng cơ sở dữ liệu về phòng thí nghiệm trọng điểm, thiết bị nghiên cứu lớn, chuyên gia khoa học và các nền tảng tính toán hiệu năng cao. Khi được hình thành, hệ thống này sẽ cho phép địa phương, doanh nghiệp và các cơ sở nghiên cứu tiếp cận thông tin thông qua cơ chế chia sẻ thống nhất trên phạm vi cả nước.

Cùng với việc sẵn sàng mở cửa hệ thống kho dữ liệu dùng chung, chia sẻ năng lực tính toán và năng lực thử nghiệm, thiết lập để hỗ trợ các địa phương trong việc khai thác tài sản trí tuệ và chính sách thu hút nhân tài chất lượng cao, Hà Nội kỳ vọng sẽ tạo dựng một mạng lưới kết nối hiệu quả giữa các trung tâm nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và địa phương.

Trong bối cảnh khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực tăng trưởng, việc xây dựng mạng lưới chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm cùng nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ giúp nâng cao hiệu quả đầu tư mà còn mở ra cơ hội để các địa phương tiếp cận những nguồn lực nghiên cứu tiên tiến. Từ đó, tạo nền tảng cho sự phát triển đồng đều hơn của hệ sinh thái khoa học công nghệ quốc gia, đúng với tinh thần liên kết, chia sẻ và cùng phát triển mà Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt ra.