Phát triển đường sắt đô thị - Tầm nhìn Thủ đô 100 năm

Tại điểm cầu trực tiếp Trường quay S1 có sự tham gia của hai khách mời: Ông Đào Minh Tâm, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội; PGS. TS Phạm Hoàng Kiên, Trưởng Bộ môn Tự động hóa Thiết kế cầu đường, Khoa Công trình, Trường Đại học Giao thông Vận tải.

Ngoài ra, Chương trình kết nối trực tiếp tới nhà ga Cát Linh, với sự tham gia của khách mời là ông Nguyễn Văn Ngọc, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội. Ga Cát Linh là điểm đầu của tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông, được chính thức đưa vào khai thác từ tháng 11-2021, dài khoảng 13km với 12 nhà ga.

Hà Nội với vai trò là trung tâm chính trị, văn hóa, đồng thời là trung tâm lớn về kinh tế, giáo dục và khoa học kỹ thuật đang trên đường phát triển với tốc độ đô thị hoá nhanh, quy mô dân số và nhu cầu đi lại không ngừng gia tăng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống giao thông đồng bộ, hiện đại, có khả năng vận chuyển khối lượng lớn và dẫn dắt sự phát triển của đô thị trong tương lai.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định, Hà Nội ưu tiên phát triển hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn. Trong đó, đường sắt đô thị là “xương sống” giữ vai trò tái thiết không gian đô thị theo mô hình “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”.

Đường sắt đô thị đang thay đổi thói quen đi lại của người Hà Nội

Hiệu quả bước đầu của hệ thống đường sắt đô thị đã được thể hiện rõ. Những đoàn tàu vận hành đúng giờ, không gian văn minh, an toàn, thuận tiện đã và đang tạo dựng được niềm tin, khuyến khích một bộ phận người dân chuyển từ phương tiện cá nhân sang sử dụng giao thông công cộng.

Theo PGS.TS Phạm Hoàng Kiên, Trưởng Bộ môn Tự động hóa Thiết kế cầu đường, Khoa Công trình - Trường Đại học Giao thông Vận tải, việc thay đổi thói quen đi lại của người dân đang mang lại nhiều tác động tích cực đối với giao thông đô thị Hà Nội trong bối cảnh hiện nay.

Thứ nhất, mặc dù chúng ta mới đưa vào khai thác hai tuyến đường sắt đô thị, nhưng hiệu quả mang lại rất rõ nét. Hiệu quả trực tiếp dễ nhận thấy nhất là giảm áp lực giao thông trên hai trục xuyên tâm có lưu lượng rất lớn của thành phố, đó là trục Nguyễn Trãi - Trần Phú và trục Xuân Thủy - Cầu Giấy.

Bên cạnh những hiệu quả có thể nhìn thấy ngay, còn có những hiệu quả lan tỏa lâu dài. Điều đầu tiên là người dân đã bắt đầu tin tưởng vào đường sắt đô thị. Khi đã tin tưởng, người dân sẵn sàng thay đổi thói quen di chuyển của mình. Chúng ta có thể thấy hình ảnh người dân xếp hàng mua vé, xếp hàng lên tàu một cách trật tự... Điều đó cho thấy, nếu có một hệ thống giao thông công cộng tốt, văn minh và đúng giờ, người dân Hà Nội sẵn sàng sử dụng.

Một hiệu quả quan trọng khác là góp phần hình thành văn hóa giao thông văn minh, hiện đại. Khi sử dụng các không gian chung như nhà ga, hay đoàn tàu, người dân học cách ứng xử phù hợp, tôn trọng người khác và tôn trọng môi trường công cộng. Đây là yếu tố rất quan trọng trong quá trình xây dựng văn hóa giao thông thông minh cho Thủ đô.

Ngoài ra, đường sắt đô thị còn góp phần xây dựng một Hà Nội xanh, sạch, đẹp. Loại hình vận tải này không phát thải CO₂ như các phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch, bởi sử dụng nguồn năng lượng sạch hơn. Vì vậy, đường sắt đô thị cũng đang đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển đô thị xanh và bền vững của Hà Nội.

Đường sắt đô thị - xương sống của đô thị hiện đại

Theo ông Đào Minh Tâm, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, trong Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, hệ thống đường sắt đô thị giữ vai trò then chốt trong cấu trúc phát triển không gian, là hạ tầng xương sống của Thủ đô Hà Nội.

Trước hết, mạng lưới đường sắt đô thị có vai trò dẫn dắt và tổ chức không gian đô thị. Cùng với các trục và các cực phát triển, mạng lưới đường sắt được định hướng kết nối các cực phát triển dọc theo các trục, từ đó tạo ra không gian phát triển theo cực và theo trục phù hợp với quy hoạch chung của thành phố.

Thứ hai, đường sắt đô thị tạo ra các hạt nhân chiến lược để phát triển đô thị theo mô hình giao thông công cộng (TOD). Đây là mô hình đã được triển khai hiệu quả tại nhiều quốc gia, đồng thời là tiền đề để Hà Nội từng bước hình thành các khu vực TOD, mang lại nhiều lợi ích cho thành phố và người dân.

Bên cạnh đó, mạng lưới đường sắt đô thị còn tăng cường kết nối giữa Hà Nội với các địa phương lân cận thông qua hệ thống vận tải công cộng và hạ tầng liên vùng, tạo thuận lợi cho việc đi lại của người dân.

"Quan trọng hơn, phát triển hệ thống đường sắt đô thị sẽ góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn trong phát triển đô thị, đặc biệt là ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường - những vấn đề thành phố đang tập trung xử lý", ông Đào Minh Tâm nhấn mạnh.

Đường sắt đô thị mở ra không gian phát triển mới

Ông Đào Minh Tâm nhận định, mặc dù hệ thống đường sắt đô thị của Hà Nội hiện chưa phát triển tương xứng với nhu cầu, nhưng qua quá trình phát triển, có thể thấy một số tác động rất rõ.

Thứ nhất, chúng ta đang từng bước hình thành các khu vực đô thị phát triển theo hành lang giao thông. Đây là xu hướng phổ biến tại nhiều đô thị trên thế giới. Đối với Hà Nội, thành phố đã và đang đầu tư các tuyến metro nhằm kết nối những khu vực có tiềm năng phát triển đô thị, tạo động lực hình thành các không gian phát triển mới.

Thứ hai, đường sắt đô thị góp phần tái thiết các khu vực hiện hữu, đặc biệt là các khu chung cư cũ. Đây là những khu vực có nhiều điều kiện để hình thành các khu dân cư chất lượng cao cho người dân Thủ đô. Khi kết hợp phát triển đường sắt đô thị với cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ, thành phố có thể tạo ra những không gian sống văn minh, hiện đại và thuận tiện hơn cho cư dân.

Bên cạnh đó, đường sắt đô thị còn góp phần phân bổ lại dân cư trên địa bàn thành phố. Theo định hướng đầu tư hiện nay, nhiều tuyến đường sắt đô thị sẽ đi qua các khu vực dự kiến phát triển đô thị mới, đặc biệt là khu vực phía Nam thành phố. Đây sẽ là những không gian sống hấp dẫn đối với người dân có nhu cầu dịch chuyển từ khu vực nội đô hoặc các khu vực lân cận ra các đô thị mới ở vùng ven.

Đồng thời, đây cũng là những khu vực thành phố có thể bố trí các nhu cầu tái định cư trong quá trình phát triển đô thị. Đây là vấn đề mang tính chiến lược, có sức hút lớn, góp phần định hướng quá trình phát triển đô thị theo đúng quy hoạch và tạo động lực cho sự phát triển bền vững của Thủ đô trong thời gian tới.

Hai tuyến metro mở đường cho giai đoạn phát triển đồng bộ của Hà Nội

Phân tích về những kết quả bước đầu đã tạo tiền đề để Hà Nội tự tin bước sang giai đoạn phát triển đồng bộ mạng lưới đường sắt đô thị, PGS.TS Phạm Hoàng Kiên khẳng định, dù Hà Nội mới chỉ đưa vào khai thác hai tuyến đường sắt đô thị, nhưng ý nghĩa của hai tuyến này là rất lớn. Giá trị của hai tuyến metro này không chỉ nằm ở số km đường ray đã được xây dựng, mà còn ở những bài học kinh nghiệm và những tiền đề quan trọng cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Trước hết là bài học và tiền đề về thể chế, cơ chế, chính sách. Sau quá trình triển khai và vận hành hai tuyến đường sắt đô thị, nhiều vấn đề đã dần được tháo gỡ. Đặc biệt, Luật Thủ đô sửa đổi cùng các nghị quyết về phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) đã trao cho Hà Nội nhiều quyền chủ động hơn trong việc quyết định và triển khai các dự án đường sắt đô thị trong thời gian tới.

Tiền đề thứ hai là về phát triển nguồn nhân lực. Trước khi triển khai các tuyến đường sắt đô thị, chúng ta gần như chưa có đội ngũ kỹ sư chuyên ngành, chưa có chuyên gia vận hành, bảo trì hệ thống đường sắt đô thị, thậm chí chưa có lực lượng lái tàu được đào tạo bài bản cho loại hình vận tải này.

“Qua hai dự án đã triển khai, Hà Nội từng bước xây dựng được một đội ngũ nhân lực chuyên môn. Tôi cho rằng đây sẽ là lực lượng nòng cốt để tiếp tục nhân rộng, chuyển giao kinh nghiệm và thúc đẩy các dự án đường sắt đô thị trong tương lai”, PGS.TS Phạm Hoàng Kiên trao đổi thêm.

Một hiệu quả rất quan trọng khác là nhận thức của xã hội về đường sắt đô thị đã thay đổi rõ rệt. Người dân đã đón nhận và sử dụng loại hình vận tải này ngày càng nhiều hơn.

Bên cạnh đó, hai tuyến đường sắt đô thị cũng mang lại nhiều bài học về công tác quy hoạch. Quy hoạch giao thông và quy hoạch đô thị phải được thực hiện đồng bộ, tích hợp, không thể chỉ xây dựng tuyến đường sắt rồi mới tính đến việc phát triển không gian đô thị xung quanh nhà ga. Các yếu tố như bãi đỗ xe, hệ thống đường dẫn, khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải và không gian phát triển đô thị quanh nhà ga đều cần được nghiên cứu ngay từ đầu.

PGS.TS Phạm Hoàng Kiên khẳng định: “Từ hai tuyến đường sắt đô thị đầu tiên, Hà Nội đã tích lũy được rất nhiều kinh nghiệm quý báu. Đây chính là những tiền đề quan trọng để thành phố tự tin bước vào giai đoạn phát triển mạng lưới đường sắt đô thị đồng bộ trong thời gian tới".

Metro khẳng định sức hút với người dân Thủ đô

Tại điểm cầu kết nối trực tiếp là nhà ga Cát Linh (tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông), ông Nguyễn Văn Ngọc, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội cho biết, tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông được đưa vào khai thác từ tháng 11-2021 và đã vận hành ổn định hơn 4 năm; tuyến Nhổn - ga Hà Nội đoạn trên cao cũng đã khai thác được gần 2 năm.

Năm 2025, tổng sản lượng vận chuyển của hai tuyến đạt hơn 20 triệu lượt hành khách, tăng khoảng 15% so với năm 2024. Kết quả này cho thấy đường sắt đô thị đã từng bước phát huy hiệu quả của loại hình vận tải công cộng sức chở lớn, tốc độ cao, an toàn và thuận tiện.

Theo ông Nguyễn Văn Ngọc, metro ngày càng thu hút người dân nhờ vận hành ổn định, an toàn, môi trường đi lại văn minh, tiện nghi và khả năng tiếp cận dịch vụ tốt hơn. Chính sách giá vé phù hợp với thu nhập của người dân, các loại vé đa dạng, hệ thống thanh toán liên tục được cải tiến, giúp hành khách sử dụng dịch vụ thuận tiện hơn.

Bên cạnh đó, việc kết nối giữa đường sắt đô thị với các loại hình vận tải khác và các dịch vụ tại nhà ga đang từng bước được hoàn thiện, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của loại hình vận tải công cộng này.

Để tiếp tục thu hút hành khách, Hà Nội Metro triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, tập trung nâng cao chất lượng phục vụ, bảo đảm chất lượng đoàn tàu, trang thiết bị và cơ sở vật chất. Đơn vị cũng nghiên cứu các giải pháp tăng cường kết nối giữa tàu điện với xe buýt, xe công nghệ và các phương tiện công cộng khác nhằm tạo thuận lợi cho người dân trong suốt hành trình.

Cùng với đó, chương trình “Hành trình xanh cùng Hà Nội Metro” tiếp tục được đẩy mạnh, các tiện ích tại nhà ga được bổ sung nhằm nâng cao trải nghiệm của hành khách. Công tác thông tin, tuyên truyền cũng được tăng cường tới nhiều trường học, khu dân cư và các địa bàn dọc tuyến để nâng cao nhận thức, khuyến khích người dân sử dụng phương tiện giao thông công cộng.

Ông Nguyễn Văn Ngọc bày tỏ mong muốn các cơ quan báo chí, truyền thông tiếp tục đồng hành, lan tỏa những thông tin hữu ích về đường sắt đô thị và khả năng kết nối với các loại hình vận tải khác, góp phần thu hút ngày càng nhiều hành khách sử dụng metro. Qua đó, góp phần giảm ùn tắc giao thông, giảm ô nhiễm môi trường và từng bước hạn chế sử dụng phương tiện cá nhân trên địa bàn thành phố.

5 tuyến metro mới sẽ trở thành "xương sống" của Hà Nội đa cực

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định mô hình phát triển đa cực, đa trung tâm nhằm mở rộng không gian phát triển và giảm áp lực cho khu vực trung tâm hiện hữu. Theo ông Đào Minh Tâm, 5 tuyến đường sắt đô thị vừa được thành phố khởi công có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với hệ thống đô thị của Hà Nội.

Có thể thấy, các tuyến được lựa chọn đều là những tuyến trọng yếu. Những tuyến này kết nối các cực phát triển của thành phố, từ cực phía Bắc là khu vực Sân bay Nội Bài, xuyên qua trung tâm và kéo dài xuống phía Nam Hà Nội. Đồng thời, các tuyến cũng kết nối theo trục Đông - Tây, từ khu vực Hòa Lạc tới phía Đông thành phố, mở rộng khả năng liên kết với Sân bay Gia Bình - một đầu mối giao thông quan trọng đang được hình thành trong tương lai.

Bên cạnh đó, còn có tuyến dọc sông Hồng. Đây là tuyến đặc biệt quan trọng, góp phần định hình hướng phát triển không gian đô thị mới, đồng thời, hỗ trợ quá trình phát triển các khu vực dự kiến hình thành trong tương lai.

Có thể nói, 5 tuyến đường sắt đô thị này chính là những tuyến xương sống của hệ thống giao thông đô thị Hà Nội. Chúng không chỉ đóng vai trò kết nối, mà còn tạo động lực phát triển cho toàn bộ cấu trúc không gian đô thị của thành phố.

Cùng với việc hình thành các tuyến đường sắt đô thị, Hà Nội sẽ hình thành hệ thống các nhà ga. Tại các khu vực ga, thành phố có cơ hội triển khai mô hình phát triển đô thị theo định hướng TOD, tạo ra các không gian phát triển mới, không gian ngầm và khai thác hiệu quả hơn giá trị quỹ đất đô thị.

Đây là cơ sở quan trọng để Hà Nội vừa mở rộng không gian phát triển, vừa sử dụng hiệu quả các nguồn lực đất đai và hạ tầng trong tương lai.

Bước ngoặt phát triển giao thông đô thị

Theo PGS.TS Phạm Hoàng Kiên, nếu thực hiện được mục tiêu 100km đường sắt đô thị, đây sẽ là dấu mốc có ý nghĩa rất đặc biệt đối với sự phát triển giao thông và đô thị Hà Nội.

Trước hết, đường sắt đô thị được kỳ vọng trở thành trục xương sống của hệ thống giao thông đô thị. Tuy nhiên, nếu quy mô mạng lưới chưa đủ lớn thì kỳ vọng đó khó có thể trở thành hiện thực. Trên thế giới, nhiều quốc gia đánh giá mốc 100km là điểm cho thấy đường sắt đô thị bắt đầu phát huy đầy đủ vai trò trong hệ thống giao thông đô thị.

Khi mạng lưới đạt đến quy mô này, các tuyến có thể kết nối với nhau, hình thành sự lưu chuyển hành khách giữa các tuyến. Khi đó, lượng hành khách sử dụng đường sắt đô thị không chỉ tăng theo cấp số cộng, mà có thể tăng theo cấp số nhân, qua đó giảm áp lực cho giao thông đường bộ và phát huy đúng vai trò của vận tải công cộng khối lượng lớn.

Bên cạnh ý nghĩa về giao thông, mốc 100km còn thể hiện quy mô đủ lớn của thị trường để thu hút các doanh nghiệp tham gia vào ngành công nghiệp đường sắt trong nước. Khi thị trường đủ lớn, doanh nghiệp mới có động lực đầu tư, phát triển sản xuất, nghiên cứu công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực phục vụ ngành đường sắt đô thị.

Ngoài ra, nếu đạt được mục tiêu này, đây cũng là niềm tự hào của Hà Nội và của Việt Nam. Việc thực hiện thành công một nhiệm vụ khó khăn như phát triển mạng lưới đường sắt đô thị quy mô lớn sẽ tạo thêm niềm tin, sự hứng khởi và động lực cho người dân trong quá trình xây dựng Thủ đô hiện đại.

Chủ động nguồn vốn để tăng tốc phát triển đường sắt đô thị

Trước câu hỏi việc 5 tuyến lần này đều sử dụng nguồn vốn đầu tư công thay vì sử dụng nguồn vốn vay ODA như trước giúp quá trình triển khai có gì thuận lợi hơn, PGS.TS Phạm Hoàng Kiên cho rằng, việc sử dụng nguồn vốn đầu tư công thay vì vốn vay hoặc nguồn vốn gắn với các nhà tài trợ quốc tế mang lại nhiều thuận lợi.

Trước hết, chúng ta sẽ giảm được sự phụ thuộc vào các điều kiện ràng buộc từ bên ngoài. Khi sử dụng nguồn vốn đầu tư công, chúng ta có quyền chủ động quyết định nhiều vấn đề liên quan đến dự án.

Đầu tiên là về thủ tục triển khai. Trong quá trình thực hiện dự án, nếu phát sinh những thay đổi hoặc cần điều chỉnh, việc xử lý sẽ nhanh hơn rất nhiều khi chúng ta là chủ đầu tư và chủ động về nguồn vốn. Ngược lại, với các dự án sử dụng vốn vay hoặc vốn có sự tham gia của các nhà tài trợ quốc tế, mọi thay đổi đều phải được nhiều bên xem xét, thống nhất và phê duyệt. Quá trình này thường mất khá nhiều thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện dự án.

Thứ hai, việc sử dụng vốn đầu tư công tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp trong nước tham gia vào dự án. Đối với nhiều nguồn vốn quốc tế, các quy định của nhà tài trợ thường yêu cầu sử dụng doanh nghiệp, tư vấn hoặc nhà thầu từ quốc gia cung cấp vốn. Trong khi đó, dù doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có khả năng thực hiện, thậm chí thực hiện tốt, thường chỉ được tham gia với vai trò nhà thầu phụ. Điều này phần nào hạn chế cơ hội phát triển và tích lũy kinh nghiệm của các doanh nghiệp trong nước.

Một lợi ích quan trọng khác là tránh tình trạng phân mảnh về công nghệ và kỹ thuật. Thực tế cho thấy, mỗi nhà tài trợ thường đi kèm với một hệ thống tiêu chuẩn, công nghệ và giải pháp kỹ thuật riêng. Khi nhiều dự án sử dụng nguồn vốn khác nhau, việc tích hợp các hệ thống công nghệ giữa các tuyến trở nên phức tạp, gây khó khăn trong quản lý, khai thác và vận hành. Ngược lại, khi chủ động được nguồn vốn đầu tư, chúng ta có thể lựa chọn một hệ thống công nghệ thống nhất, phù hợp với định hướng phát triển chung. Điều này không chỉ thuận lợi trong quá trình xây dựng mà còn giúp việc vận hành, bảo trì và kết nối toàn mạng lưới đường sắt đô thị sau này hiệu quả hơn.

Không gian ngầm mở ra dư địa phát triển mới cho Hà Nội

Cả 5 dự án đường sắt đô thị đều được thiết kế đi ngầm tối đa nhằm tối ưu hóa không gian đô thị, bảo tồn cảnh quan và nâng cao hiệu quả khai thác quỹ đất. Điều này phù hợp với định hướng Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, phát triển không gian đa tầng, đa lớp.

Đánh giá về hiệu quả của việc đi ngầm này, ông Đào Minh Tâm cho rằng, trước hết, việc phát triển các công trình ngầm giúp hiện thực hóa định hướng phát triển đô thị đa tầng, đa lớp của Hà Nội. Thành phố đang từng bước hình thành một lớp không gian mới: không gian đô thị ngầm. Đây là giải pháp quan trọng giúp tối ưu hóa tài nguyên đất đai và nâng cao hiệu quả sử dụng không gian đô thị.

Thông qua việc phát triển không gian ngầm, thành phố có thể khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực đất đai, đồng thời tạo ra các nguồn thu từ việc khai thác hạ tầng ngầm. Quan trọng hơn, khi các chức năng hạ tầng được đưa xuống dưới mặt đất, thành phố có điều kiện trả lại không gian trên mặt đất cho các công trình công cộng, cây xanh và các hoạt động phục vụ cộng đồng.

Thứ hai, việc đi ngầm giúp bảo tồn các giá trị di sản, hạn chế tối đa công tác giải phóng mặt bằng và giảm tác động đến cảnh quan đô thị. Thực tế cho thấy, các tuyến đường sắt trên cao như tuyến 2A, hay tuyến Nhổn - Ga Hà Nội dù có thiết kế tương đối hiện đại nhưng vẫn tạo ra những tác động nhất định tới không gian kiến trúc, cảnh quan và các công trình dọc hai bên tuyến. Đây là những hạn chế có thể được khắc phục khi phát triển các công trình ngầm.

Thứ ba, việc xây dựng tuyến đường sắt ngầm còn tạo cơ hội kết hợp đồng bộ với hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm của đô thị. Trong cùng một hành lang kỹ thuật, thành phố có thể bố trí các tuyến hào kỹ thuật, hệ thống cấp thoát nước, các công trình hạ tầng kỹ thuật và nhiều chức năng khác.

Đặc biệt, hệ thống công trình ngầm còn có thể được nghiên cứu để hỗ trợ giải quyết các vấn đề như úng ngập đô thị, qua đó phát huy hiệu quả đa chức năng của hạ tầng ngầm. Đây là những lợi ích rất lớn khi thành phố đầu tư phát triển hệ thống công trình ngầm.

Tuy nhiên, bên cạnh những hiệu quả mang lại, cần nhìn nhận rằng đầu tư xây dựng ngầm đòi hỏi chi phí rất lớn, cao hơn đáng kể so với các công trình trên mặt đất hoặc trên cao. Vì vậy, việc triển khai cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, bảo đảm hiệu quả đầu tư và khai thác lâu dài.

TOD mở ra nhiều giá trị cho đô thị

Ông Đào Minh Tâm cho biết, mô hình phát triển đô thị theo định hướng TOD mang lại nhiều lợi ích cho thành phố. Khi hình thành các nhà ga và phát triển đô thị xung quanh theo mô hình TOD, người dân sẽ giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, góp phần hạn chế ùn tắc giao thông và bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, TOD giúp gia tăng giá trị quỹ đất tại khu vực xung quanh các nhà ga, tạo nguồn thu đáng kể cho ngân sách. Nguồn lực này có thể được tái đầu tư vào phát triển hệ thống đường sắt đô thị, tạo động lực cho quá trình phát triển hạ tầng giao thông công cộng.

Theo ông Đào Minh Tâm, việc hình thành các trung tâm thương mại, dịch vụ và không gian ngầm kết hợp với hạ tầng kỹ thuật như gara đỗ xe ngầm sẽ góp phần giải quyết nhiều nhu cầu cấp thiết của đô thị, đặc biệt là nhu cầu đỗ xe, kết nối giao thông và di chuyển trong điều kiện thời tiết bất lợi.

Ngoài giá trị kinh tế và hạ tầng, các không gian ngầm còn có ý nghĩa quan trọng về an ninh, quốc phòng và phòng, chống thiên tai. Khi được khai thác theo mục đích lưỡng dụng, đây có thể trở thành những không gian an toàn để người dân trú ẩn trong các tình huống khẩn cấp, thiên tai hoặc các rủi ro liên quan đến an ninh, quốc phòng.

Cơ chế đặc thù giúp Hà Nội tăng tốc triển khai 5 tuyến metro

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển mạng lưới đường sắt đô thị theo Quy hoạch Thủ đô, thời gian qua, Hà Nội đã được trao nhiều cơ chế đặc thù theo Luật Thủ đô năm 2026 và các nghị quyết của Trung ương, Quốc hội. Theo ông Đào Minh Tâm, đây là những cơ sở pháp lý đặc biệt quan trọng để tháo gỡ các điểm nghẽn cốt lõi trong quá trình triển khai các dự án đường sắt đô thị.

Trước hết là việc tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến trình tự, thủ tục đầu tư. Các cơ chế mới cho phép rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện những thủ tục về quy hoạch, xây dựng, chấp thuận chủ trương đầu tư cũng như triển khai dự án.

Thứ hai là tháo gỡ khó khăn về nguồn vốn. Các chính sách mới cho phép huy động đa dạng các nguồn vốn hợp pháp để đầu tư phát triển đường sắt đô thị. Đặc biệt, thành phố được tạo điều kiện khai thác hiệu quả nguồn thu từ giá trị đất đai tăng thêm. Đây chính là cơ chế thu hồi giá trị gia tăng từ đất đai gắn với phát triển hạ tầng và mô hình phát triển đô thị theo định hướng TOD, qua đó tạo ra nguồn lực tài chính rất lớn cho đầu tư.

Bên cạnh đó, các cơ chế mới cũng mở đường cho việc đổi mới công nghệ và tiêu chuẩn xây dựng. Hà Nội được trao quyền chủ động hơn trong việc áp dụng các quy chuẩn, tiêu chuẩn phù hợp với điều kiện thực tiễn của thành phố. Đồng thời, Bộ Xây dựng cũng đã ban hành thêm các quy chuẩn, tiêu chuẩn chuyên ngành phục vụ phát triển đường sắt đô thị.

“Hiện nay, chúng tôi đang phối hợp với các cơ quan liên quan để tiếp tục hoàn thiện các nghị quyết đã được HĐND thành phố thông qua, bao gồm các nội dung về quy hoạch, đầu tư và tổ chức thực hiện dự án. Mục tiêu là góp phần đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án đường sắt đô thị trong thời gian tới. Nếu như trước đây, phải mất từ 20 đến 25 năm, chúng ta mới triển khai được một hoặc hai dự án, thì hiện nay, với những cơ chế, chính sách đặc thù mới, Hà Nội có thể triển khai đồng thời 5 tuyến đường sắt đô thị trong vòng 5 năm”, ông Tâm cho biết.

Đó là cơ sở để kỳ vọng rằng các cơ chế vượt trội dành cho Thủ đô sẽ giúp đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án, sớm đưa những tuyến đường sắt đô thị vào khai thác, vận hành, phục vụ nhu cầu đi lại của người dân và thúc đẩy phát triển đô thị bền vững.

Trao quyền mạnh hơn để rút ngắn thủ tục đầu tư

Trả lời câu hỏi về những điều kiện quan trọng để thành phố có thể thực hiện được mục tiêu phát triển mạng lưới đường sắt đô thị trong thời gian tới, PGS.TS Phạm Hoàng Kiên cho rằng, thành phố đã có những nền tảng pháp lý quan trọng. Đó là các nghị quyết của Quốc hội, Luật Thủ đô và các nghị quyết của thành phố Hà Nội. Đây là những điều kiện cần để thúc đẩy phát triển hệ thống đường sắt đô thị.

Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện các điều kiện đủ. Theo ông, Hà Nội nên nghiên cứu phương án thành lập một cơ quan quản lý đường sắt đô thị thống nhất trực thuộc thành phố và được trao quyền mạnh mẽ hơn. Cơ quan này có thể điều phối các đơn vị chuyên môn, chủ động trong việc tổ chức thực hiện dự án và được trao thẩm quyền quyết định đối với nhiều nội dung quan trọng.

Chẳng hạn, các vấn đề liên quan đến đấu thầu, lựa chọn nhà thầu, ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật, xây dựng quy trình thực hiện hay mô hình vận hành có thể được giao cho cơ quan này chủ trì, quyết định trong phạm vi thẩm quyền được phân cấp. Khi đó, nhiều thủ tục hành chính sẽ được rút gọn, giúp quá trình triển khai các dự án diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, thành phố cần xây dựng các cơ chế hỗ trợ phù hợp nhằm thu hút doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp đường sắt. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực nội địa hóa và từng bước làm chủ công nghệ.

Muốn làm chủ công nghệ đường sắt, thành phố không chỉ đầu tư cho hạ tầng, mà còn phải quan tâm đến nghiên cứu, phát triển và đào tạo nguồn nhân lực. Vì vậy, cần có các chính sách hỗ trợ hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ đường sắt, đồng thời, đẩy mạnh đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhân lực kỹ thuật phục vụ cho ngành trong dài hạn.

Hà Nội tăng kết nối, mở rộng không gian phát triển

PGS.TS Phạm Hoàng Kiên cho rằng, mục tiêu phát triển của Hà Nội trong tương lai không chỉ là mở rộng quy mô, mà còn phải nâng cao chất lượng đô thị.

Hà Nội hiện nay vẫn mang đặc trưng của một đô thị đơn cực, với dân cư, dịch vụ và các hoạt động kinh tế tập trung chủ yếu tại khu vực lõi. Trong tương lai, thành phố cần chuyển đổi sang mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm và đa tầng, hình thành nhiều cực phát triển được kết nối bằng hệ thống đường sắt đô thị. Không gian đô thị cũng cần được tổ chức theo nhiều tầng, gồm tầng trên cao, tầng mặt đất và tầng ngầm, bảo đảm sự kết nối thuận tiện giữa các khu vực và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận các dịch vụ.

PGS.TS Phạm Hoàng Kiên nhấn mạnh, việc phát triển hiệu quả hệ thống đường sắt đô thị sẽ từng bước giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân như xe máy, ô tô. Đồng thời, mô hình “đô thị 15 phút” sẽ được hiện thực hóa khi trong phạm vi đi bộ khoảng 15 phút quanh các nhà ga có đầy đủ tiện ích, dịch vụ, không gian vui chơi, giải trí và sinh hoạt. Qua đó, nhu cầu đi lại của người dân được giảm bớt, góp phần nâng cao chất lượng sống.

Bên cạnh đó, Hà Nội cần phát huy vai trò trung tâm của Vùng Thủ đô, tăng cường khả năng kết nối với các địa phương lân cận như Bắc Ninh, Hưng Yên và các tỉnh trong khu vực thông qua hệ thống giao thông hiện đại, đồng bộ.

Ông Đào Minh Tâm cho biết, trong tương lai, không gian phát triển đô thị của Thủ đô sẽ được tổ chức theo mô hình đa tầng, đa lớp, tạo ra nhiều tầng không gian để khai thác hiệu quả các hoạt động kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng phát triển đô thị.

Theo ông, bên cạnh sự thay đổi về không gian, phương thức đi lại của người dân cũng sẽ có nhiều chuyển biến. Giao thông xanh và giao thông thông minh sẽ trở thành những loại hình vận tải chủ đạo, góp phần xây dựng hệ thống giao thông hiện đại, bền vững và thân thiện với môi trường.

Đáng chú ý, Hà Nội đang hướng tới phát triển các phương thức giao thông mới trong tương lai, trong đó có hệ thống giao thông tầng thấp. Đây là loại hình vận tải hoạt động trong không gian tầm thấp của đô thị, được quy hoạch nhằm mở rộng khả năng kết nối và đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng cao của người dân.

Ông Đào Minh Tâm cho biết, trong các định hướng quy hoạch của thành phố, hoạt động giao thông vận tải trong không trung ở tầm thấp đã được nghiên cứu và định hướng phát triển, tạo tiền đề cho việc hình thành các loại hình giao thông tiên tiến trong tương lai.