Nông nghiệp sinh thái, thông minh: Con đường tất yếu của chuyển đổi xanh

Đây là nội dung được các chuyên gia, nhà quản lý thảo luận tại Hội thảo “Nông nghiệp Thông minh Thích ứng với Biến đổi Khí hậu” diễn ra sáng 24-6.

Chuyển đổi xanh – yêu cầu không thể trì hoãn

Hội thảo được tổ chức nhằm tạo diễn đàn trao đổi các giải pháp phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời chia sẻ những kết quả thực tiễn từ các mô hình ứng dụng AI trong sản xuất nông nghiệp. Nhiều ý kiến khẳng định chuyển đổi xanh gắn với chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng suất, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải.

Theo các chuyên gia, nhiều năm qua, nông nghiệp Việt Nam đã đạt những thành tựu nổi bật về sản lượng và xuất khẩu. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới đang bộc lộ những hạn chế ngày càng rõ nét. Điển hình như đất đai suy thoái, nguồn nước chịu áp lực lớn, đa dạng sinh học bị ảnh hưởng, trong khi phát thải khí nhà kính từ hoạt động sản xuất nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng lượng phát thải quốc gia. Đặc biệt, biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu nông dân với các hiện tượng hạn hán, xâm nhập mặn, mưa cực đoan và dịch bệnh ngày càng khó lường.

PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam cho biết, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải thực hiện đồng thời ba mục tiêu: Bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao thu nhập cho nông dân và giảm tác động đến môi trường. Điều đó đòi hỏi một cuộc chuyển đổi căn bản từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn và ứng dụng công nghệ cao.

Chuyên gia Đào Thế Anh cho rằng, nông nghiệp sinh thái không đơn thuần là giảm sử dụng hóa chất hay phát triển sản phẩm hữu cơ, mà là quá trình tổ chức lại toàn bộ hệ thống lương thực - thực phẩm dựa trên các nguyên tắc hài hòa với tự nhiên, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.

“Chuyển đổi xanh trong nông nghiệp phải được thực hiện từ đồng ruộng đến bàn ăn, từ người sản xuất đến người tiêu dùng. Khi đó, giá trị gia tăng không chỉ đến từ sản lượng mà còn từ chất lượng môi trường, sức khỏe cộng đồng và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam”, PGS.TS Đào Thế Anh nhấn mạnh.

Chủ trương phát triển nông nghiệp sinh thái, thông minh hiện không còn nằm trên giấy mà đã được cụ thể hóa bằng nhiều mô hình mang lại hiệu quả rõ rệt. Nổi bật nhất là Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tại tỉnh An Giang, nhiều hợp tác xã đã áp dụng đồng bộ các giải pháp như giảm lượng giống gieo sạ, tưới ngập khô xen kẽ, quản lý dịch hại tổng hợp và sử dụng phân bón hợp lý. Kết quả cho thấy lượng phát thải khí nhà kính giảm đáng kể, chi phí đầu vào giảm từ 10-20%, trong khi năng suất và chất lượng hạt gạo vẫn được duy trì hoặc nâng cao.

Theo các chuyên gia, đây là mô hình tiêu biểu cho cách tiếp cận “nông nghiệp sinh thái kết hợp nông nghiệp thông minh”, vừa thích ứng với biến đổi khí hậu, vừa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.

Tại thành phố Hà Nội, nhiều mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao cũng đang cho thấy hiệu quả tích cực. Ở xã Ứng Hòa, chính quyền địa phương đang triển khai mô hình trồng lúa giảm phát thải khí nhà kính gắn với tín chỉ các-bon. Khi mô hình được chứng nhận theo tiêu chuẩn quốc tế, nông dân có thể bán tín chỉ các-bon với đơn giá khoảng 50 - 60 USD cho mỗi tấn CO₂. Đặc biệt, mô hình sản xuất nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới nâng cao tại địa phương cho thấy vai trò của chính quyền cơ sở trong việc đồng hành cùng người dân thực hiện chuyển đổi xanh, chuyển đổi số ngay từ cấp xã.

Trong khi đó, tại xã An Khánh (Hà Nội), mô hình trồng dâu tây trong nhà màng đang trở thành điểm sáng của nông nghiệp công nghệ cao. Hệ thống tưới nhỏ giọt tự động, cảm biến nhiệt độ, độ ẩm và quản lý dinh dưỡng chính xác giúp cây sinh trưởng ổn định quanh năm, giảm đáng kể lượng nước tưới và phân bón sử dụng. Nhờ áp dụng công nghệ, sản phẩm dâu tây không chỉ đáp ứng yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm mà còn phát triển theo hướng trải nghiệm nông nghiệp, thu hút khách tham quan, tạo thêm nguồn thu cho người sản xuất.

Theo PGS.TS Đào Thế Anh, những mô hình như ở tỉnh An Giang và tại hai xã Ứng Hòa, An Khánh (Hà Nội) cho thấy chuyển đổi xanh không phải là câu chuyện xa vời. Khi có sự tham gia của chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, các giải pháp sinh thái hoàn toàn có thể tạo ra hiệu quả kinh tế cao hơn phương thức sản xuất truyền thống.

Công nghệ là động lực, chuỗi giá trị là nền tảng

Nếu nông nghiệp sinh thái tạo ra hướng đi thì công nghệ số chính là công cụ giúp quá trình chuyển đổi diễn ra nhanh hơn. Các ứng dụng IoT, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, blockchain và truy xuất nguồn gốc đang từng bước thay đổi phương thức quản lý sản xuất nông nghiệp. Việc đưa công nghệ vào sản xuất nông nghiệp giúp nông dân đưa ra quyết định chính xác hơn, giảm lãng phí tài nguyên và hạn chế rủi ro.

Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp công nghệ trong nước đã phát triển các nền tảng truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng trồng và kết nối thị trường cho nông sản. Đây là điều kiện quan trọng để đáp ứng các tiêu chuẩn mới về môi trường, phát thải carbon và minh bạch thông tin mà các thị trường xuất khẩu lớn đang áp dụng.

Tuy nhiên, tại hội thảo “Nông nghiệp Thông minh Thích ứng với Biến đổi Khí hậu”, các chuyên gia cho rằng, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái sản xuất có liên kết chặt chẽ. Vì vậy, phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp vẫn là nhiệm vụ then chốt. Từ sản xuất đơn lẻ sang liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; từ bán sản phẩm thô sang chế biến sâu là con đường để nông nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới.

Theo PGS.TS Đào Thế Anh, nông nghiệp Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế để thực hiện cuộc chuyển đổi này. Hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện, khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ, nhu cầu tiêu dùng xanh gia tăng và cam kết quốc tế về giảm phát thải đang tạo động lực thúc đẩy thay đổi. Thế nhưng, để mở rộng quy mô, cần tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và hỗ trợ các hợp tác xã, doanh nghiệp tiên phong.

Chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái, thông minh không chỉ là giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn là cơ hội để tái định vị nền nông nghiệp Việt Nam trên bản đồ thế giới. Đây cũng chính là con đường để nông nghiệp Việt Nam phát triển lâu dài trong kỷ nguyên tăng trưởng xanh và kinh tế carbon thấp.