Vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp: Khi cán bộ cơ sở “gánh” thêm việc
Một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Hà Nội không chỉ ghi nhận những chuyển động tích cực trong cải cách hành chính và phục vụ người dân, mà còn đặt ra không ít áp lực mới cho đội ngũ cán bộ cơ sở.
Khi không còn cấp huyện làm “tầng đệm”, xã, phường trở thành tuyến đầu giải quyết khối lượng công việc lớn hơn, trách nhiệm nặng hơn và yêu cầu chuyên môn cao hơn. Sau những kết quả bước đầu là một hành trình thích nghi đầy thách thức của bộ máy cơ sở.
Không còn cấp huyện, áp lực dồn về cơ sở
Đầu giờ sáng tại trụ sở UBND phường Khương Đình, nhiều cán bộ đã có mặt trước giờ làm việc. Một cán bộ phường chia sẻ rằng, trước đây, có nhiều việc cấp quận trực tiếp xử lý hoặc hỗ trợ chuyên môn. Nhưng khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành, khối lượng công việc dồn nhiều hơn về cơ sở. Vì đã được giao quyền, cán bộ phải chủ động xử lý, không thể chờ cấp trên như trước.
Đó là bức tranh chung ở nhiều xã, phường của Hà Nội sau một năm vận hành mô hình mới. Việc kết thúc hoạt động cấp huyện giúp giảm tầng nấc trung gian, tăng tốc độ xử lý công việc, nhưng đồng thời cũng khiến cấp xã, phường trở thành trung tâm vận hành của nhiều nhiệm vụ trước đây chưa từng đảm nhận ở quy mô lớn.
Sau sắp xếp, Hà Nội có 126 xã, phường với yêu cầu quản trị phức tạp hơn. Chẳng hạn, phường Khương Đình sau hợp nhất có quy mô dân số hơn 107.000 người - tương đương dân số của một quận nhỏ trước đây. Điều đó đồng nghĩa với áp lực lớn hơn trong quản lý đô thị, giải quyết thủ tục hành chính, tiếp công dân, bảo đảm an sinh, trật tự xây dựng, vệ sinh môi trường và xử lý các tình huống phát sinh.
Một thực tế được nhiều địa phương thừa nhận là sau khi bỏ cấp huyện, nhiều cán bộ cơ sở phải “kiêm nhiệm nhiều vai”. Không ít lĩnh vực đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu như đất đai, đầu tư xây dựng… khiến cán bộ xã, phường chịu áp lực đáng kể trong giai đoạn đầu. Trong đó, với những địa bàn đô thị đông dân, tốc độ phát sinh công việc lớn, nếu không tổ chức tốt bộ máy và phân công hợp lý, rất dễ xảy ra tình trạng quá tải. Đó cũng là lý do Hà Nội liên tục tổ chức tập huấn, hướng dẫn chuyên môn cho cán bộ cơ sở.
Từ khi triển khai mô hình mới, thành phố đã tổ chức hơn 1.000 hội nghị tập huấn liên quan đến vận hành chính quyền địa phương hai cấp, phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và xử lý tình huống thực tiễn.
Tuy nhiên, theo Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Minh Châu Nguyễn Huy Nhung, khi được trao quyền nhiều hơn, chính quyền cơ sở chủ động hơn trong điều hành, quản lý cũng như trực tiếp kiến nghị, đề xuất với thành phố mà không phải qua nhiều tầng nấc trung gian như trước đây. Việc này giúp giảm độ trễ trong giải quyết công việc, đồng thời tạo điều kiện để những đề xuất của địa phương sớm được xem xét, cụ thể hóa.
Khó khăn là có thật, nhưng không né tránh
Một trong những thách thức khác được đặt ra là câu chuyện chuyển đổi số. Trong khi thành phố yêu cầu đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến, liên thông dữ liệu và số hóa hồ sơ, thì không ít cán bộ cơ sở vẫn phải thích nghi với cách làm việc hoàn toàn mới.
Phó Chủ tịch UBND xã Hoài Đức Đồng Thị Nga cho biết, kể từ khi thực hiện mô hình chính quyền mới, địa phương đã triển khai nhiều hoạt động, mô hình phục vụ chuyển đổi số, nổi bật là “bình dân học vụ số” và các mô hình số lưu động. Các mô hình này được đưa trực tiếp về nhà văn hóa thôn, khu dân cư nhằm hỗ trợ người dân làm sạch dữ liệu đất đai, cài đặt ứng dụng eTax Mobile để thực hiện nghĩa vụ nộp thuế sử dụng đất phi nông nghiệp và tiếp cận các nền tảng số dùng chung…
Từ xử lý văn bản điện tử, lưu trữ hồ sơ số, ký số, giải quyết thủ tục trực tuyến đến tương tác với người dân qua nền tảng số - tất cả đều đòi hỏi kỹ năng mới. Áp lực càng lớn hơn khi khối lượng hồ sơ hành chính tăng nhanh. Chỉ tính từ đầu năm 2026 đến giữa tháng 5, toàn thành phố tiếp nhận hơn 1,15 triệu hồ sơ hành chính.
Ở cấp cơ sở, nhiều nơi vừa phải duy trì xử lý hồ sơ giấy, vừa thực hiện số hóa để bảo đảm liên thông hệ thống. Không ít cán bộ thừa nhận thời gian đầu vận hành phát sinh tâm lý “vừa làm vừa học”. Song, điều đáng ghi nhận là Hà Nội lựa chọn hướng đi khá thực tế: không tạo thêm gánh nặng hành chính mới.
Thành phố quán triệt nguyên tắc không phát sinh phần mềm, tài khoản hay chế độ báo cáo riêng lẻ; thay vào đó là tích hợp dữ liệu, dùng chung nền tảng và chuẩn hóa quy trình điện tử. Điều này giúp giảm đáng kể tình trạng “quá tải công nghệ” - nỗi lo từng xuất hiện ở nhiều địa phương khi chuyển đổi số diễn ra quá nhanh.
Sau một năm vận hành, điều dễ thấy ở Hà Nội là cách tiếp cận khá thẳng thắn với những hạn chế phát sinh. Một số bất cập bước đầu đã được nhận diện: Nhân lực chưa đồng đều giữa các địa bàn; một số lĩnh vực chuyên sâu thiếu cán bộ có kinh nghiệm; áp lực giải quyết hồ sơ tăng nhanh; cơ sở vật chất ở vài nơi còn chưa đáp ứng yêu cầu. Không ít xã, phường mới sáp nhập cũng cần thêm thời gian để ổn định tổ chức, dung hòa khác biệt trong cách vận hành và xây dựng quy chế phối hợp.
Song, thay vì né tránh khó khăn, Hà Nội lựa chọn cách xử lý theo hướng “vừa vận hành, vừa điều chỉnh”. Thông qua rà soát thực tiễn, nhiều nhiệm vụ tiếp tục được phân định rõ hơn; quy trình được chuẩn hóa; các nhóm công tác hỗ trợ cơ sở được tăng cường.
Đặc biệt, thành phố nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “thực hiện hành chính” sang “quản trị địa bàn” - tức cán bộ không chỉ giải quyết hồ sơ, mà phải chủ động dự báo, nhận diện vấn đề và xử lý từ sớm. Điều đó đòi hỏi đội ngũ cơ sở phải thay đổi rất lớn về năng lực và tư duy.
Một năm chưa đủ dài để xóa hết áp lực của cuộc cải cách lớn. Nhưng thực tế cho thấy, sau những khó khăn ban đầu, bộ máy cơ sở ở Hà Nội đang dần thích nghi với vai trò mới. Khi cấp xã, phường thực sự trở thành trung tâm vận hành của chính quyền địa phương, thì việc cán bộ phải “gánh” thêm trách nhiệm cũng là tất yếu. Điều quan trọng không phải là có khó khăn hay không, mà là cách hệ thống nhận diện và tháo gỡ khó khăn ấy để mục tiêu cuối cùng - phục vụ người dân tốt hơn - không bị gián đoạn.