Xung đột Mỹ - Iran hạ nhiệt:Cơ hội mới cho Trung Đông

Đây cũng là điều kiện để nhiều quốc gia trong khu vực thúc đẩy hoạt động ngoại giao, ổn định kinh tế và tìm kiếm những cấu trúc hợp tác mới bền vững hơn.

Những tín hiệu hòa dịu đầu tiên

Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran vừa qua được xem là một trong những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất tại Trung Đông kể từ đầu thế kỷ XXI. Không chỉ kéo theo sự tham gia của các lực lượng đồng minh trong khu vực, xung đột còn đe dọa trực tiếp đến an ninh hàng hải tại Eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu.

Tuy nhiên, sau nhiều diễn biến căng thẳng, đặc biệt dưới áp lực từ cộng đồng quốc tế, những tuần gần đây đã xuất hiện các dấu hiệu cho thấy các bên đang tìm kiếm một lối thoát ngoại giao. Bước ngoặt xuất hiện khi Phó Tổng thống Mỹ JD Vance ngày 15-6 cho biết Mỹ và Iran đã hoàn tất việc ký kết điện tử một thỏa thuận hòa bình, trong đó có các nội dung liên quan đến việc khôi phục hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz và tiến tới một thỏa thuận hòa bình chính thức.

Dù vẫn tồn tại những va chạm cục bộ, việc các bên tạm dừng các hoạt động quân sự quy mô lớn đã góp phần hạ nhiệt đáng kể tình hình an ninh khu vực. Diễn biến mới cũng nhận được sự hưởng ứng rộng rãi từ các nước Trung Đông. Trong đó, các quốc gia vùng Vịnh là những bên bày tỏ sự hoan nghênh mạnh mẽ nhất đối với diễn biến mới này.

Đối với Saudi Arabia, hòa bình không chỉ là vấn đề an ninh mà còn gắn chặt với các mục tiêu phát triển dài hạn. Riyadh đang triển khai hàng loạt dự án thuộc chương trình “Tầm nhìn 2030”, từ siêu đô thị NEOM đến các trung tâm logistics, du lịch và công nghệ. Một Trung Đông bất ổn sẽ khiến các kế hoạch thu hút đầu tư nước ngoài gặp nhiều trở ngại. Vì vậy, giới lãnh đạo Saudi Arabia liên tục nhấn mạnh giải pháp ngoại giao là con đường khả thi nhất để bảo đảm ổn định khu vực.

Tương tự, UAE cũng nhanh chóng bày tỏ sự ủng hộ đối với các nỗ lực ngừng bắn. Sau khi thỏa thuận được công bố, thị trường chứng khoán Dubai và Abu Dhabi tăng mạnh hơn phần lớn các thị trường trong khu vực, phản ánh kỳ vọng của giới đầu tư về một môi trường kinh doanh ổn định hơn.

Qatar cũng đánh giá thỏa thuận ngừng bắn là “bước đi đầu tiên hướng tới giảm leo thang”, đồng thời bày tỏ hy vọng các bên sẽ tiếp tục đối thoại để xử lý những bất đồng sâu xa hơn. Trong khi đó, Oman - quốc gia lâu nay theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng - tiếp tục kêu gọi các bên tận dụng cơ hội hiện nay để xây dựng một cơ chế an ninh mới cho toàn khu vực.

Không chỉ các quốc gia vùng Vịnh, Thổ Nhĩ Kỳ cũng hoan nghênh những tín hiệu hòa dịu. Ankara nhiều lần đề xuất đóng vai trò trung gian và nhấn mạnh rằng ổn định tại Trung Đông là điều kiện tiên quyết để duy trì tăng trưởng kinh tế, bảo đảm các tuyến thương mại và năng lượng kết nối châu Á với châu Âu.

Một điểm đáng chú ý là dù có những khác biệt về lợi ích chiến lược, hầu hết các nước Trung Đông đều thể hiện lập trường tương đối thống nhất trước thỏa thuận ngừng bắn. Sau nhiều năm chứng kiến các cuộc chiến tại Iraq, Syria, Yemen hay Gaza, các quốc gia trong khu vực ngày càng nhận thức rõ rằng chi phí của xung đột lớn hơn rất nhiều so với những lợi ích địa chính trị có thể đạt được.

Sự đồng thuận này phản ánh một xu hướng mới tại Trung Đông: Ưu tiên phát triển kinh tế thay vì cạnh tranh ảnh hưởng bằng đối đầu quân sự. Đây cũng là lý do khiến các nước Ả Rập vùng Vịnh thời gian qua luôn là lực lượng thúc đẩy mạnh mẽ các nỗ lực hòa giải.

Cơ hội tái định hình Trung Đông

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cho rằng việc Mỹ và Iran nhất trí thỏa thuận hòa bình là một “bước quan trọng” hướng tới giải quyết xung đột tại Trung Đông. Dĩ nhiên, lúc này còn quá sớm để khẳng định Trung Đông đã bước sang một giai đoạn ổn định mới. Tuy nhiên, nhiều học giả và tổ chức nghiên cứu cho rằng việc giảm căng thẳng giữa Mỹ và Iran có thể mở ra những thay đổi sâu rộng trong những năm tới.

Trước hết là triển vọng kinh tế. Trong giai đoạn xung đột leo thang, giá năng lượng tăng mạnh đã gây sức ép lên kinh tế toàn cầu. Ngân hàng Thế giới (WB) từng cảnh báo cuộc chiến có thể kéo tăng trưởng kinh tế thế giới xuống mức thấp nhất kể từ sau đại dịch Covid-19 do chi phí năng lượng, lạm phát và lãi suất gia tăng. Thực tế, khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ giảm xuống, thị trường năng lượng đã phản ứng tích cực với việc giá dầu thế giới giảm đáng kể. Nhiều tổ chức tài chính quốc tế cũng dự báo giá dầu có thể ổn định hơn nếu các thỏa thuận hiện nay được duy trì.

Đây là điều kiện thuận lợi để các quốc gia vùng Vịnh tiếp tục triển khai những chương trình chuyển đổi kinh tế đầy tham vọng - điển hình là Tầm nhìn 2030 của Saudi Arabia, chiến lược đa dạng hóa kinh tế của UAE hay các dự án trung tâm tài chính, công nghệ tại Qatar. Các chuyên gia của Viện Trung Đông (MEI) nhiều lần nhấn mạnh rằng các nhà đầu tư quốc tế, vốn rất nhạy cảm với rủi ro địa chính trị, sẽ chỉ quay trở lại khu vực nếu môi trường an ninh được cải thiện theo hướng ổn định và bền vững. Vì thế, các nước vùng Vịnh ngày càng ưu tiên mô hình phát triển dựa trên ổn định và hội nhập kinh tế khu vực. Đây cũng là động lực quan trọng để các nước duy trì quan hệ hòa dịu với Iran thay vì quay lại trạng thái đối đầu như trước.

Bên cạnh kinh tế, cấu trúc liên minh tại Trung Đông cũng có thể thay đổi. Trong nhiều thập niên, khu vực này chủ yếu vận hành theo các trục đối đầu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia tại Atlantic Council (Mỹ), hậu quả của cuộc chiến đã khiến các quốc gia Trung Đông nhận thức rõ hơn về mức độ phụ thuộc lẫn nhau. Những rủi ro đối với chuỗi cung ứng, năng lượng và thương mại buộc các nước phải tăng cường hợp tác thay vì tiếp tục đối đầu.

Vì vậy, những biến động gần đây cho thấy ngày càng nhiều quốc gia lựa chọn chiến lược “cân bằng linh hoạt”, duy trì quan hệ với cả Mỹ, Trung Quốc, châu Âu và các nước láng giềng. Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) nhận định cấu trúc hợp tác như vậy hoàn toàn khả thi và đang từng bước hình thành với sự tham gia tích cực của Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Pakistan. Mục tiêu không chỉ là bảo đảm an ninh mà còn mở rộng hợp tác kinh tế, thương mại và kết nối hạ tầng xuyên khu vực.

Dẫu vậy, con đường phía trước không hoàn toàn bằng phẳng. Nhiều ý kiến phân tích cho rằng những cuộc tấn công lẻ tẻ tại Lebanon hay các tranh cãi liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran vẫn có thể làm chệch hướng tiến trình hòa giải hiện nay. Các thỏa thuận đang được xây dựng mới chỉ là khung ban đầu và còn phụ thuộc vào mức độ nhượng bộ của các bên liên quan.

Hãng tin Al Jazeera dẫn nhận định của nhiều chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất không phải là đạt được lệnh ngừng bắn mà là xây dựng một cơ chế an ninh tập thể đủ khả năng ngăn chặn các cuộc khủng hoảng tương tự trong tương lai. Điều này đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ các quốc gia vùng Vịnh cùng các cường quốc bên ngoài khu vực.

Một kịch bản lạc quan là Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận dài hạn về các vấn đề an ninh, hàng hải và hạt nhân, qua đó tạo nền tảng cho một giai đoạn ổn định tương đối của Trung Đông. Kịch bản trung tính là các bên duy trì trạng thái “không chiến tranh nhưng cũng chưa hoàn toàn hòa bình”, với các đợt căng thẳng cục bộ xuất hiện định kỳ. Xấu nhất là các cuộc đàm phán đổ vỡ, kéo các bên trở lại vòng xoáy đối đầu.

Sau nhiều thập niên bị phủ bóng bởi xung đột, Trung Đông rõ ràng đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Nếu tận dụng được động lực hòa dịu giữa Mỹ và Iran, khu vực không chỉ giảm nguy cơ chiến tranh mà còn có thể mở ra một chu kỳ phát triển mới dựa trên hợp tác kinh tế, kết nối khu vực và an ninh tập thể. Đó sẽ là lợi ích không chỉ dành cho Trung Đông mà còn cho toàn bộ nền kinh tế thế giới, vốn đã chịu quá nhiều tổn thất từ những bất ổn kéo dài tại một trong những khu vực chiến lược nhất hành tinh.