Báo chí sáng tạo:Yêu cầu sống còn để giữ chân độc giả, khẳng định vị thế

Điều làm nên sức mạnh của báo chí hôm nay phải là chiều sâu thông tin, tính xác thực, khả năng dẫn dắt nhận thức và những giá trị khác biệt mang lại cho xã hội. Vì thế, sáng tạo trên nền tôn trọng sự thật, không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu sống còn, giúp báo chí giữ chân độc giả và khẳng định vị thế trong thời đại số.

Đổi mới cách kể chuyện, tạo giá trị khác biệt

Chưa bao giờ báo chí đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng chịu áp lực lớn như hiện nay. Không ít sự kiện xuất hiện trên mạng xã hội trước khi được các cơ quan báo chí đăng tải. Nhiều người trẻ hình thành thói quen tiếp cận thông tin qua Facebook, TikTok, YouTube hay các công cụ AI thay vì truy cập trực tiếp vào các trang báo điện tử như trước đây.

Chia sẻ về vấn đề này, PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định: “Chúng ta đang sống trong thời đại bùng nổ thông tin, nơi công chúng có vô vàn lựa chọn để tiếp cận tin tức và tri thức. Nếu trước đây báo chí là một trong những nguồn thông tin chủ đạo thì ngày nay báo chí phải cạnh tranh không chỉ với nhau mà còn với mạng xã hội, các nền tảng video, podcast và trí tuệ nhân tạo. Cuộc cạnh tranh lớn nhất hiện nay chính là cuộc cạnh tranh giành thời gian, sự quan tâm và niềm tin của công chúng”.

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, trong cuộc cạnh tranh ấy, báo chí không thể chiến thắng bằng tốc độ hay số lượng bài đăng mà phải tạo ra những nội dung sâu sắc hơn, có trách nhiệm hơn và mang lại nhiều giá trị hơn cho xã hội. Đây cũng chính là nền tảng của mọi đổi mới sáng tạo trong báo chí hiện đại.

PGS.TS Trương Thị Kiên, giảng viên cao cấp Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, các cơ quan báo chí đang dần giảm sức hút trong cuộc cạnh tranh với mạng xã hội. Tuy nhiên, chính sự phát tán tràn lan của thông tin sai lệch, giật gân và thiếu kiểm chứng trên không gian mạng lại mở ra cơ hội cho báo chí chuyên nghiệp. “Không gian thông tin càng nhiễu loạn thì nhu cầu về một nguồn tin đáng tin cậy, có chiều sâu và trách nhiệm càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đó chính là khoảng trống mà sáng tạo trong báo chí cần lấp đầy để trở thành nơi mà mạng xã hội và AI không thể thay thế” - PGS.TS Trương Thị Kiên nhận định.

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, sáng tạo trong báo chí trước hết là đổi mới cách nhìn nhận về chính thông tin. Khi thông tin đã trở nên phổ biến và dễ tiếp cận, điều công chúng cần không chỉ là biết chuyện gì đang xảy ra mà còn là hiểu bản chất vấn đề, nhận diện xu hướng và tìm thấy những giá trị hữu ích cho cuộc sống. “Báo chí muốn duy trì vị thế phải tạo ra những sản phẩm có chiều sâu, có khả năng phát hiện vấn đề, phản biện xã hội và góp phần định hướng dư luận” - PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa nhấn mạnh.

Từ nhận thức đó, nhiều cơ quan báo chí đang chuyển dịch từ tư duy “đưa tin” sang tư duy “kiến tạo giá trị thông tin”. Thay vì chạy đua với mạng xã hội trong việc cập nhật tin tức, các tòa soạn tập trung nhiều hơn vào các tuyến bài điều tra, phân tích chính sách, báo chí giải pháp và báo chí dữ liệu. Điều đó được thể hiện rõ qua Giải Báo chí quốc gia lần thứ XX - năm 2025, nơi ngày càng xuất hiện nhiều tác phẩm đa phương tiện ứng dụng AI, dữ liệu lớn (Big Data), báo chí dữ liệu và báo chí giải pháp.

Nếu sáng tạo về nội dung là trả lời câu hỏi “kể điều gì” thì sáng tạo về hình thức chính là trả lời câu hỏi “kể như thế nào”. Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, báo chí cần tìm ra những cách kể chuyện mới, ngôn ngữ mới và phương thức tiếp cận mới để các nội dung chất lượng đến được với công chúng một cách hiệu quả nhất. Đó là lý do các định dạng như e-magazine, megastory, longform, infographic, podcast, video tương tác hay báo chí dữ liệu phát triển mạnh trong những năm gần đây. Trong đó, báo chí dữ liệu đang nổi lên như một trong những hướng đi sáng tạo quan trọng nhất. Sự kết hợp giữa kỹ năng khai thác thông tin của nhà báo, năng lực phân tích thống kê và khả năng trực quan hóa dữ liệu giúp giải mã những vấn đề phức tạp bằng các bằng chứng khách quan thay vì những đánh giá cảm tính.

Cùng với đó, AI đang dần trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho hoạt động báo chí. Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, chuyển đổi số không chỉ là đầu tư trang thiết bị hay phần mềm mà quan trọng hơn là đổi mới tư duy quản trị, quy trình sản xuất nội dung và phương thức tiếp cận công chúng. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, nhận diện xu hướng nội dung, đánh giá phản hồi của độc giả hoặc tham gia một số khâu sản xuất sản phẩm đa phương tiện. Tuy nhiên, AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Khả năng quan sát thực tiễn, tư duy phản biện, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh nghề nghiệp vẫn là những giá trị cốt lõi mà công nghệ không thể thay thế.

Đặc biệt, nếu sáng tạo về nội dung và công nghệ giúp báo chí tạo ra những sản phẩm hấp dẫn hơn, tiếp cận công chúng hiệu quả hơn thì để những đổi mới ấy trở thành năng lực cạnh tranh bền vững cần một nền tảng quan trọng không kém: Sự đổi mới từ bên trong tòa soạn. Bởi sáng tạo không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn phải bắt đầu từ con người, cơ chế vận hành và tư duy quản trị của mỗi cơ quan báo chí.

Từ tòa soạn sáng tạo đến hệ sinh thái báo chí hiện đại

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày, yêu cầu đối với người làm báo cũng ngày càng cao hơn. Bên cạnh chuyên môn nghiệp vụ, nhà báo cần cập nhật kiến thức về kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và truyền thông số để theo kịp sự vận động của đời sống.

Quan trọng hơn, người làm báo phải giữ được tinh thần dấn thân, khả năng phát hiện vấn đề từ thực tiễn và trách nhiệm với xã hội. Công nghệ có thể hỗ trợ nhiều công đoạn trong quá trình tác nghiệp, nhưng không thể thay thế khả năng quan sát, tư duy phản biện và bản lĩnh chính trị của người làm báo. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt của báo chí chuyên nghiệp trong thời đại số.

Trong xu hướng đó, mô hình tòa soạn hội tụ đang được xem là lời giải cho bài toán phát triển báo chí hiện đại. Việc tích hợp báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình và các nền tảng số trong cùng một quy trình sản xuất giúp tối ưu nguồn lực, nâng cao hiệu quả vận hành mà vẫn bảo đảm chất lượng nội dung.

Đây cũng là nền tảng để các cơ quan báo chí xây dựng đội ngũ nhân sự đa năng - những nhà báo không chỉ giỏi viết, mà còn biết khai thác dữ liệu, sản xuất video, thiết kế đồ họa và làm chủ nhiều nền tảng truyền thông khác nhau.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, sáng tạo không đồng nghĩa với chạy theo thị hiếu nhất thời hay đánh đổi giá trị nghề nghiệp để tìm kiếm lượt xem. Báo chí có thể đổi mới về công nghệ, hình thức thể hiện và phương thức truyền tải, nhưng không được đánh mất bản sắc, tôn chỉ, mục đích và trách nhiệm xã hội của mình.

Trong dòng chảy chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, sáng tạo đang trở thành yếu tố quyết định sức sống của mỗi cơ quan báo chí. Song, mọi đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi hướng tới mục tiêu cao nhất là phục vụ công chúng, tăng cường niềm tin xã hội và góp phần vào sự phát triển của đất nước.

Luật Báo chí năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 cũng thể hiện rõ tinh thần khuyến khích đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ hiện đại trong hoạt động báo chí, đồng thời bảo đảm báo chí thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích và trách nhiệm xã hội. Như khẳng định của PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, mọi sự sáng tạo đều phải được đặt trên nền tảng của sự thật. Báo chí không thể cạnh tranh bằng sự giật gân hay câu khách. Giá trị cốt lõi làm nên uy tín của báo chí vẫn là tính chính xác, khách quan, trách nhiệm xã hội và độ tin cậy. Đó cũng chính là nền tảng để mọi sáng tạo phát huy giá trị, giúp báo chí tiếp tục giữ vững vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận, lan tỏa những giá trị tích cực và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.