Ngăn ngừa lao động trẻ em, kiến tạo môi trường sống an toàn

Xây dựng “lá chắn” từ chính sách và thể chế

Trung tuần tháng 6, Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế đã ban hành văn bản, đề nghị Sở Y tế 34 tỉnh, thành nghiêm túc đẩy mạnh, thực thi nhiệm vụ phòng ngừa, định hướng phòng chống lao động trẻ em.

Bảo vệ trẻ em trước hết phải bắt đầu từ việc hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật. Thực tiễn cho thấy, Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em, nhất là nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, trẻ em thuộc hộ nghèo, cận nghèo, trẻ em vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Đây cũng là những nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị tác động bởi tình trạng lao động trẻ em do điều kiện kinh tế gia đình còn nhiều khó khăn. Vì vậy, việc triển khai các chính sách an sinh xã hội, hỗ trợ giáo dục, y tế, sinh kế cho gia đình không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ trước mắt mà còn góp phần giải quyết tận gốc nguyên nhân dẫn đến lao động trẻ em.

Những năm gần đây, Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm tăng cường bảo vệ quyền trẻ em. Trong đó, Chỉ thị số 23/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường các giải pháp bảo đảm thực hiện quyền trẻ em và bảo vệ trẻ em đã tạo khuôn khổ chỉ đạo thống nhất từ Trung ương đến địa phương.

Khi trẻ em được bảo đảm quyền học tập, vui chơi, chăm sóc sức khỏe và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, nguy cơ bị đẩy vào lao động sớm sẽ giảm đáng kể. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng một xã hội phát triển bền vững, lấy con người làm trung tâm.

Hoàn thiện mạng lưới bảo vệ trẻ em từ thực tiễn

Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, một trong những điểm sáng của công tác bảo vệ trẻ em hiện nay là sự hình thành ngày càng rõ nét của mạng lưới bảo vệ trẻ em trên phạm vi toàn quốc. Các tỉnh, thành đã xây dựng nhiều chương trình, kế hoạch hành động dài hạn nhằm cụ thể hóa các mục tiêu bảo vệ trẻ em phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Trong đó, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 được xem là một kênh kết nối quan trọng. Không chỉ tiếp nhận các phản ánh, tố giác liên quan đến bạo lực, xâm hại hay bóc lột trẻ em, tổng đài còn là cầu nối giữa người dân với các cơ quan chức năng để triển khai các biện pháp hỗ trợ khẩn cấp.

Thông qua các thông tin được tiếp nhận, đội ngũ làm công tác trẻ em tại cơ sở có thể nhanh chóng xác minh, đánh giá mức độ nguy cơ và xây dựng phương án can thiệp phù hợp đối với từng trường hợp cụ thể. Nhiều trẻ em đã được giải cứu khỏi các tình huống bị bạo hành, bóc lột sức lao động hoặc xâm hại nhờ sự vào cuộc kịp thời của hệ thống này.

Tuy nhiên, nếu như trước đây nguy cơ đối với trẻ em chủ yếu xuất hiện trong môi trường lao động truyền thống thì hiện nay, không gian mạng đang trở thành mặt trận mới với những thách thức ngày càng phức tạp.

Đáng lo ngại hơn, nhiều chuyên gia cho rằng đã xuất hiện những hình thức “lao động ẩn” trên môi trường số. Trẻ em có thể bị lợi dụng để tham gia các hoạt động trực tuyến không phù hợp với lứa tuổi, bị khai thác hình ảnh hoặc bị lôi kéo thực hiện những công việc mang tính thương mại mà không được bảo vệ đầy đủ về quyền lợi.

Nhận diện rõ xu hướng này, chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025” đã được triển khai nhằm tăng cường các giải pháp bảo vệ trẻ em trong không gian số.

Các cơ quan chức năng đã chủ động rà soát, phát hiện và xử lý nhiều hội, nhóm có nội dung độc hại trên internet; đồng thời tăng cường kiểm soát các hành vi lợi dụng môi trường mạng để xâm hại trẻ em.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc bảo vệ trẻ em không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn những nguy cơ hữu hình mà còn phải hướng tới xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh và nhân văn.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế Nguyễn Thị Nga, để không một trẻ em nào bị tước mất cơ hội học tập, vui chơi và phát triển toàn diện vì lao động sớm hoặc các hình thức bóc lột, xâm hại, cần tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước hết, cần tăng cường hiệu quả phối hợp liên ngành giữa các cơ quan chức năng trong công tác bảo vệ trẻ em. Việc phối hợp không chỉ dừng ở xử lý các vụ việc đã xảy ra mà cần chuyển mạnh sang chủ động phát hiện, dự báo và ngăn chặn nguy cơ từ sớm, từ xa.

Cùng với đó, các chế tài xử phạt đối với hành vi sử dụng lao động trẻ em trái quy định, xâm hại trẻ em hoặc lợi dụng hình ảnh trẻ em trên môi trường mạng cần được thực thi nghiêm minh. Những hành vi vi phạm phải được xử lý kịp thời nhằm bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa chung trong xã hội.

Một giải pháp mang tính căn cơ khác là tiếp tục đẩy mạnh các chương trình giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế cho các gia đình có hoàn cảnh khó khăn, nhất là tại các địa bàn còn nhiều hạn chế về điều kiện kinh tế - xã hội. Khi đời sống của cha mẹ được cải thiện, nguy cơ trẻ em phải bỏ học để lao động kiếm sống cũng sẽ giảm đi đáng kể.

Bên cạnh đó, công tác truyền thông cần được đổi mới theo hướng đa dạng hóa hình thức, tận dụng hiệu quả cả các kênh truyền thống lẫn nền tảng số để nâng cao nhận thức cộng đồng. Mỗi người dân cần hiểu rằng việc ép buộc trẻ em lao động quá sức, bỏ học đi làm hoặc khai thác trẻ em vì mục đích lợi nhuận không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn tước đoạt tương lai của các em.

Trẻ em sinh ra để được yêu thương, học tập và phát triển trong môi trường an toàn. Bảo vệ trẻ em không phải là trách nhiệm của riêng gia đình, nhà trường hay cơ quan chức năng, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.