Giảng đường, khu tập thể, sân chơi, vườn hoa: Một phần thành phố nhìn từ ký ứcBài 3: Công viên, vườn hoa, sân chơi - những khoảng xanh trong lòng thành phố

Nâng cao chất lượng sống của cư dân đô thị

Những vườn hoa nhỏ nép mình dưới tán cổ thụ hay những công viên rộng mở giữa lòng thành phố luôn là một phần không thể thiếu của đời sống đô thị. Đó là nơi lưu giữ những nhịp sống chậm hiếm hoi giữa một đô thị đang ngày càng đông đúc và hối hả.

Những năm gần đây, Hà Nội tập trung nguồn lực để cải tạo, chỉnh trang nhiều vườn hoa tại khu vực trung tâm thành phố, diện mạo đô thị đã thay đổi rõ nét. Nhiều vườn hoa ở các phường: Ba Đình, Hoàn Kiếm, Cửa Nam thật sự trở thành những khoảng xanh với những dự án chỉnh trang thảm cỏ, hệ thống cây xanh, đường dạo, ghế nghỉ và chiếu sáng được đầu tư hiện đại hơn. Nhiều nơi nhanh chóng trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách. Không gian xanh đã tạo ra những khoảng lặng trong nhịp sống đô thị. Ở nhiều khu đô thị mới, chủ đầu tư đã chú trọng hơn đến việc thiết kế cảnh quan, tạo sự hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên. Các hồ điều hòa, công viên nội khu, vườn dạo bộ hay sân chơi trẻ em đã góp phần nâng cao chất lượng sống của cư dân.

Theo các chuyên gia quy hoạch, nếu giao thông, cấp thoát nước hay nhà ở được xem là “hạ tầng cứng” thì công viên, vườn hoa và sân chơi chính là “hạ tầng mềm” của đô thị. Đây là những yếu tố trực tiếp tạo nên bản sắc thành phố và tác động đến sức khỏe thể chất cũng như tinh thần của người dân. Đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và tốc độ đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ, vai trò của các “lá phổi xanh” càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, giới chuyên gia quy hoạch, kiến trúc đô thị cho rằng, việc đầu tư hiện nay vẫn mang tính cục bộ, chưa hình thành được mạng lưới không gian xanh liên hoàn trên phạm vi toàn thành phố. Một số vườn hoa sau cải tạo chưa phát huy hết hiệu quả do thiết kế chưa phù hợp nhu cầu thực tế hoặc công tác quản lý còn hạn chế.

Trong khi nhiều công viên, vườn hoa ở khu vực trung tâm thành phố được chú trọng đầu tư, mang lại diện mạo và sức hút mới thì nhiều khu vực khác, những “lá phổi xanh” vẫn là câu chuyện trên bàn giấy. Cũng có một thực tế là, ở nhiều nơi, những khoảng xanh vốn ít ỏi lại đang bị thu hẹp, sử dụng sai mục đích hoặc bị làm biến dạng chức năng. Không khó để bắt gặp những khoảng xanh đang bị chia cắt, lấn chiếm tại một số khu vực ở Hà Đông hay Cầu Giấy.

TS.KTS Nguyễn Văn Quảng, Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam nhận định: “Thực trạng này phản ánh những bất cập trong công tác quản lý đô thị, từ quy hoạch, đầu tư đến vận hành, khai thác. Khi lợi ích kinh tế ngắn hạn lấn át giá trị cộng đồng lâu dài, các không gian xanh dễ bị “hy sinh”, để lại hệ lụy khó khắc phục”.

Cần thay đổi cách tiếp cận trong phát triển không gian xanh

Cùng hàng trăm người dân đến Công viên Thống Nhất thư giãn, tập thể dục vào mỗi sáng sớm hay chiều tối, bà Nguyễn Thị Lan, cư dân phường Hai Bà Trưng cho biết: “Chỉ cần đi bộ vài vòng trong vườn hoa là thấy dễ chịu, tinh thần cũng thoải mái hơn. Người cao tuổi như chúng tôi rất cần những nơi như thế này để rèn luyện sức khỏe hằng ngày”.

Với các gia đình trẻ, công viên, vườn hoa trở thành không gian phát triển tự nhiên của trẻ em. Anh Trần Minh Hoàng, cư dân phường Hoàn Kiếm cho biết, trước đây trẻ em trong khu phố thường chỉ ở trong nhà với điện thoại, tivi hoặc phải chơi dưới lòng đường, trong các ngõ nhỏ, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Sau khi khu vực được chỉnh trang, bổ sung thêm cây xanh, hệ thống chiếu sáng, các cháu có không gian chạy nhảy, giao lưu với bạn bè.

Những chia sẻ giản dị ấy cho thấy giá trị của không gian xanh trong việc nâng cao chất lượng sống cư dân đô thị. Tuy nhiên, theo KTS Trần Tuấn Anh (Hội Kiến trúc sư Việt Nam), một trong những trở ngại lớn nhất trong việc phát triển công viên, vườn hoa, sân chơi là quỹ đất. Trong bối cảnh đất đai ngày càng khan hiếm, đặc biệt tại khu vực nội đô, đất cho không gian xanh thường phải cạnh tranh với nhu cầu phát triển nhà ở, thương mại, dịch vụ. Bởi vậy, cần có những cơ chế đủ mạnh để bảo vệ quỹ đất dành cho không gian công viên, vườn hoa, sân chơi ngay từ khâu quy hoạch.

Cũng về vấn đề này, KTS Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, thành viên sáng lập Think Playgrounds cho rằng, hiện nay, hệ thống công viên, sân chơi, vườn hoa tại Hà Nội phân bổ chưa hợp lý. Các công viên lớn không thể đáp ứng hết nhu cầu của cư dân đô thị, mặt khác nhiều người dân phải di chuyển xa mới tiếp cận được không gian công cộng. Vì vậy, cần phân bổ không gian công cộng hợp lý, linh hoạt. Ngoài ra, thiết kế công viên hiện nay còn nhiều hạn chế như thiếu sự tham vấn từ các nhóm sử dụng, chưa bảo đảm khả năng tiếp cận cho người yếu thế và chưa chú trọng đa dạng sinh thái, đặc biệt là cây bản địa. Nếu được thiết kế tốt, không gian xanh không chỉ phục vụ giải trí mà còn góp phần phục hồi sinh thái, cải thiện chất lượng sống và tăng gắn kết cộng đồng.

Theo KTS Trần Tuấn Anh, thiết kế cảnh quan là yếu tố đặc biệt quan trọng. Mỗi không gian công cộng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để phù hợp đặc điểm dân cư và nhu cầu sử dụng từng khu vực. Việc tăng cường cây bóng mát, mặt nước, vật liệu thân thiện môi trường và các giải pháp thiết kế xanh sẽ giúp nâng cao giá trị sử dụng, đồng thời tạo bản sắc riêng cho từng không gian. Điểm mấu chốt trong phát triển hệ thống vườn hoa, sân chơi không chỉ là số lượng mà còn là chất lượng và trải nghiệm của người dân. Điều này đòi hỏi sự chuyển biến trong tư duy phát triển đô thị, từ “đáp ứng nhu cầu tối thiểu” sang “tạo dựng môi trường sống chất lượng”...

Mặt khác, sự tham gia của người dân trong quản lý, bảo vệ công viên, vườn hoa, cây xanh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi cư dân thực sự coi những khoảng xanh ấy là tài sản chung của cộng đồng, việc gìn giữ và phát huy giá trị sẽ trở nên bền vững hơn.

Từ những vấn đề nêu trên, có thể thấy, thay đổi cách tiếp cận trong phát triển không gian xanh là yêu cầu tất yếu. Thay vì các điểm công viên, vườn hoa rời rạc, thành phố cần hướng tới xây dựng mạng lưới liên hoàn, kết nối bằng các tuyến đi bộ, xe đạp và hành lang sinh thái. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng mà còn góp phần hình thành lối sống xanh trong cộng đồng.

Trong hành trình hướng tới đô thị xanh, văn minh, những vườn hoa, công viên hay sân chơi chính là thước đo quan trọng cho chất lượng phát triển. Đó không chỉ là nơi trồng thêm một cây xanh hay đặt thêm một chiếc ghế đá, mà là nơi gieo mầm gắn kết trong lòng cộng đồng và tạo bản sắc của thành phố.

Giữa những tòa nhà cao tầng và dòng xe không ngừng chuyển động, Hà Nội cần những khoảng lặng xanh để con người có thể dừng chân, hít thở và cảm nhận nhịp sống của một đô thị nhân văn bởi một thành phố đáng sống không chỉ được tạo nên từ những công trình hiện đại, mà còn từ những không gian khiến con người muốn gắn bó lâu dài với nơi mình đang sống.

(Còn nữa)