5.000km cao tốc: Mục tiêu đã rõ, nguồn lực phải thông

Từ những công trường không ngủ

Những ngày đầu tháng 6-2026, trên công trường cao tốc Chợ Mới - Bắc Kạn, hàng chục mũi thi công vẫn hoạt động liên tục. Sau giai đoạn gặp khó khăn bởi mặt bằng chưa liền mạch và thời tiết bất lợi, các nhà thầu đang tranh thủ từng ngày nắng để tăng tốc thi công, bù lại khối lượng công việc đã chậm trước đó.

Theo ông Mạc Văn Nghiệp, Giám đốc điều hành dự án thuộc Ban Quản lý dự án 2 (Bộ Xây dựng), thời điểm hiện nay là giai đoạn có ý nghĩa quyết định đối với tiến độ toàn tuyến. Các nhà thầu được yêu cầu duy trì tăng ca, tăng kíp, tập trung cho hạng mục nền đường nhằm bảo đảm mục tiêu hoàn thành dự án trong năm 2026.

Câu chuyện ở Chợ Mới - Bắc Kạn cũng là hình ảnh chung của nhiều đại công trường giao thông trên cả nước khi mục tiêu phát triển 5.000km cao tốc bước vào giai đoạn tăng tốc.

Ít ai quên rằng, trước năm 2020, mạng lưới đường bộ cao tốc Việt Nam mới đạt hơn 1.160km. Đến cuối năm 2025, con số này đã tăng lên 3.345km. Chỉ trong vòng 5 năm, chiều dài cao tốc được đưa vào khai thác tăng thêm hơn 2.100km, tương đương gần gấp ba lần khối lượng được xây dựng trong hơn 15 năm trước đó.

Đây không đơn thuần là sự gia tăng về chiều dài tuyến đường. Điều quan trọng hơn là những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm trong đầu tư hạ tầng giao thông đã từng bước được tháo gỡ. Hàng loạt cơ chế đặc thù về giải phóng mặt bằng, khai thác vật liệu xây dựng, phân cấp cho địa phương và tổ chức thi công được áp dụng, tạo nên bước chuyển mạnh mẽ trên các công trường.

Nhiều ý kiến cho rằng, một trong những yếu tố quan trọng tạo nên bước đột phá của hạ tầng giao thông thời gian qua là sự thống nhất trong tư duy và hành động giữa Quốc hội, Chính phủ cùng các địa phương nhằm giải phóng nguồn lực cho phát triển. Việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ đã trao trách nhiệm nhiều hơn cho địa phương, giúp xử lý nhanh các vướng mắc phát sinh ngay từ cơ sở.

Nhìn từ kết quả đạt được, có thể thấy hạ tầng giao thông đang trở thành một trong những lĩnh vực tạo dấu ấn rõ nét nhất trong quá trình phát triển kết cấu hạ tầng chiến lược của đất nước.

Đích đến đã hiện rõ

Nếu giai đoạn 2021-2025 là cuộc đua mở đường thì giai đoạn 2026-2030 sẽ là cuộc đua về đích. Điều đáng chú ý, bài toán 5.000km cao tốc hiện nay không còn giống cách đây vài năm. Khi đó, thách thức lớn nhất là chuẩn bị đầu tư, hoàn thiện thủ tục và khởi công hàng loạt dự án mới. Còn hiện nay, phần lớn khối lượng đã nằm trên công trường.

Theo báo cáo của Bộ Xây dựng, cả nước đang triển khai thi công khoảng 1.252km đường bộ cao tốc và dự kiến hoàn thành trước năm 2027. Khi các dự án này về đích đúng kế hoạch, tổng chiều dài cao tốc đưa vào khai thác sẽ đạt khoảng 4.561km. Điều đó có nghĩa, để chạm mốc 5.000km vào năm 2030, phần việc còn lại thực chất chỉ khoảng 500km. Đây là cơ sở quan trọng để khẳng định mục tiêu phát triển hơn 5.000km cao tốc vào năm 2030 không còn là kỳ vọng mang tính định hướng, mà đã có nền tảng thực tế khá rõ ràng.

Trong giai đoạn tới, nhiều dự án quan trọng sẽ tiếp tục được triển khai như Hữu Nghị - Chi Lăng, Đồng Đăng - Trà Lĩnh, Gia Nghĩa - Chơn Thành, Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, TP Hồ Chí Minh - Mộc Bài, Ninh Bình - Hải Phòng hay Vành đai 4 - Vùng Thủ đô Hà Nội.

Những tuyến đường này không chỉ làm nhiệm vụ kết nối giao thông đơn thuần. Tại nhiều địa phương, sự xuất hiện của cao tốc đang tạo ra những thay đổi rõ rệt trong thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp, logistics và du lịch. Nhiều khu vực từng được xem là xa trung tâm nay đang đứng trước cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi liên kết vùng và liên kết kinh tế.

Theo quy hoạch mạng lưới đường bộ thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam sẽ hình thành hệ thống gồm 43 tuyến cao tốc với tổng chiều dài gần 9.000km. Mục tiêu 5.000km vào năm 2030 vì thế vừa là đích đến của giai đoạn hiện nay, vừa là nền tảng cho bước phát triển tiếp theo của hệ thống giao thông quốc gia.

Khơi thông nguồn lực cho chặng cuối

Dù triển vọng hoàn thành mục tiêu đã hiện rõ hơn, nhưng chặng nước rút phía trước vẫn đặt ra nhiều thách thức.

Theo ông Nguyễn Thế Minh, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), các địa phương cần tiếp tục đẩy nhanh giải phóng mặt bằng, bảo đảm nguồn vật liệu xây dựng và duy trì tiến độ thực hiện các dự án. Đây là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hoàn thành mục tiêu 5.000km cao tốc đúng kế hoạch.

Thực tế triển khai các dự án cao tốc Bắc - Nam thời gian qua cho thấy, mặt bằng và vật liệu luôn là hai khâu quyết định. Chỉ cần một mắt xích bị chậm trễ, toàn bộ tiến độ thi công có thể bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó là bài toán vốn đầu tư. Khi nhu cầu đầu tư hạ tầng ngày càng lớn, việc chỉ dựa vào nguồn vốn ngân sách nhà nước là không đủ để đáp ứng yêu cầu phát triển trong dài hạn.

Ông Phùng Đức Dũng, Trưởng phòng Quản lý đầu tư công tư, Cục Đường bộ Việt Nam cho rằng, đầu tư theo phương thức đối tác công - tư (PPP) vẫn là một trong những giải pháp quan trọng nhằm huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng giao thông. Những điều chỉnh về cơ chế, chính sách liên quan đến các dự án BOT và PPP được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các tồn tại kéo dài nhiều năm, tạo niềm tin cho nhà đầu tư và các tổ chức tín dụng.

Nguồn vốn ngân sách tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt, nhưng để hoàn thành mạng lưới cao tốc theo quy hoạch, việc huy động hiệu quả nguồn lực xã hội sẽ là yếu tố có tính quyết định. Đây cũng là lý do các giải pháp hoàn thiện cơ chế PPP, tháo gỡ khó khăn cho các dự án BOT và tạo môi trường đầu tư minh bạch đang được các cơ quan chức năng đặc biệt quan tâm.

Song song với đó, Bộ Xây dựng cũng đang nghiên cứu phương án mở rộng một số đoạn tuyến thuộc cao tốc Bắc - Nam phía Đông có lưu lượng vận tải lớn nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Hơn hai thập niên trước, khi tuyến cao tốc đầu tiên được khởi công, ít người nghĩ rằng Việt Nam có thể sở hữu mạng lưới cao tốc dài hàng nghìn kilomet như hôm nay. Cột mốc hơn 3.000km đã trở thành hiện thực. Phía trước vẫn còn những thách thức về vốn, vật liệu và tổ chức thực hiện, nhưng điều quan trọng là những kinh nghiệm, cơ chế và nguồn lực cho phát triển hạ tầng đã được hình thành. Giữ được nhịp độ ấy cũng chính là cách để mục tiêu 5.000km cao tốc vào năm 2030 không chỉ nằm trên bản quy hoạch mà hiện hữu trên những công trường đang ngày đêm tăng tốc trên khắp cả nước.

“

Các cột mốc phát triển mạng lưới cao tốc của Việt Nam
Năm 2020 có khoảng 1.163km.
Cuối năm 2025 hoàn thành 3.345km.
Hiện đang thi công 1.252km.
Dự kiến trước năm 2027 hoàn thành 4.561km.
Mục tiêu năm 2030 hoàn thành trên 5.000km.