Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên không gian số

Quy mô thật của thị trường hàng giả

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, chỉ sau ba tuần thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg, số vụ việc xử lý vi phạm hành chính về sở hữu trí tuệ đã cao gấp khoảng ba lần mức trung bình của một tháng trong năm 2025. Số vụ án hình sự được khởi tố tương đương khoảng 60% tổng số vụ cùng loại của cả năm trước.

Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Lê Hồng cho biết, tính đến ngày 27-5, các bộ, ngành và địa phương trên cả nước đã phát hiện và xử lý 1.438 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính lên tới hơn 12,6 tỷ đồng; trị giá hàng hóa vi phạm bị phát hiện là khoảng 35,7 tỷ đồng. Đặc biệt, các lực lượng chức năng đã phát hiện 28 vụ việc nghiêm trọng, phức tạp và điển hình.

Trong đợt cao điểm từ ngày 7-5 đến 30-5, lĩnh vực sở hữu trí tuệ tiếp tục là điểm nóng khi lực lượng Quản lý thị trường trên cả nước đã kiểm tra 1.862 vụ việc và phát hiện, xử lý 1.520 vụ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, chiếm hơn 40% tổng số vụ vi phạm bị xử lý. So với cùng kỳ tháng 5-2025, số vụ vi phạm tăng tới 370,6%, trong khi giá trị tang vật vi phạm tăng hơn 827%.

Hàng loạt vụ việc quy mô lớn đã được phát hiện tại nhiều địa phương. Tại tỉnh Ninh Bình, lực lượng chức năng thu giữ hơn 5.200 đôi giày giả mạo nhãn hiệu, trị giá trên 3,7 tỷ đồng. Tại tỉnh Bắc Ninh, hơn 280 sản phẩm trang sức giả mạo các thương hiệu Chanel và Hermès trị giá trên 3,1 tỷ đồng bị phát hiện. Gần 6.000 sản phẩm quần áo giả mạo các nhãn hiệu Nike và Adidas cũng bị thu giữ tại tỉnh Hưng Yên.

Không chỉ trên thị trường nội địa, tại khu vực biên giới, ngành Hải quan cũng liên tiếp phát hiện các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Mới đây, lực lượng chức năng tại cửa khẩu Hữu Nghị đã phát hiện gần 15.000 sản phẩm mỹ phẩm và thời trang nghi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của nhiều thương hiệu nổi tiếng thế giới.

Những vụ việc liên tiếp bị phát hiện cho thấy hàng giả, hàng nhái không còn xuất hiện riêng lẻ mà đang được tổ chức với quy mô lớn hơn, len lỏi qua nhiều kênh phân phối, từ chợ truyền thống đến thương mại điện tử và mạng xã hội. Hệ lụy không chỉ dừng ở thiệt hại của doanh nghiệp sở hữu nhãn hiệu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng, môi trường cạnh tranh và uy tín của thị trường Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế.

Thách thức bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên AI

Nếu hàng giả trên thị trường truyền thống vẫn là bài toán nan giải thì trên môi trường số, các hành vi vi phạm bản quyền đang ngày càng tinh vi hơn. Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (Hội Truyền thông số Việt Nam) Hoàng Đình Chung cho biết, các hệ thống vi phạm hiện nay thường sử dụng mạng phân phối nội dung (CDN), proxy và máy chủ đặt ở nước ngoài để che giấu hạ tầng thực tế. Khi bị phát hiện hoặc ngăn chặn, các trang vi phạm có thể nhanh chóng thay đổi tên miền, địa chỉ IP hoặc chuyển sang nền tảng kỹ thuật khác để tiếp tục hoạt động.

Theo ông Hoàng Đình Chung, nhiều tổ chức vi phạm bản quyền hiện không còn hoạt động theo kiểu tự phát mà đã vận hành như một “doanh nghiệp ngầm”, có đầu tư về công nghệ, nhân lực và chiến lược đối phó với cơ quan quản lý. Trước thực trạng này, công tác kiểm tra trên môi trường số đang không ngừng được đẩy mạnh. Trong đợt cao điểm vừa qua, hơn 9.130 sản phẩm vi phạm đã bị gỡ bỏ và trên 2.000 gian hàng bị chặn khỏi các nền tảng thương mại điện tử do có dấu hiệu kinh doanh hàng giả hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh các thách thức từ thương mại điện tử và website lậu, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) cũng đang đặt ra nhiều vấn đề mới đối với hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ.

Luật sư Nguyễn Văn Hà (Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Hà Nội) cho rằng, một trong những thách thức lớn hiện nay là việc xác định chủ thể quyền đối với các sản phẩm được tạo ra bởi AI. Khi một bức tranh, bài viết hay bản nhạc có thể được tạo thành chỉ từ vài câu lệnh, câu hỏi về chủ sở hữu bản quyền trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Ngoài ra, việc sử dụng khối lượng dữ liệu khổng lồ để huấn luyện AI, trong đó có nhiều tác phẩm đang được bảo hộ, cũng làm gia tăng nguy cơ phát sinh tranh chấp bản quyền. Trong khi đó, tốc độ lan truyền của các nội dung vi phạm trên môi trường số khiến việc truy tìm nguồn gốc, ngăn chặn phát tán và xác định thiệt hại thực tế ngày càng khó khăn.

Trước những thách thức mới, Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, dự kiến triển khai trong năm 2026. Hệ thống này được kỳ vọng sẽ hỗ trợ các cơ quan chức năng tra cứu, chia sẻ dữ liệu và nâng cao hiệu quả phối hợp trong xử lý vi phạm.

Những kết quả bước đầu từ đợt cao điểm triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg cho thấy hiệu quả rõ rệt trong công tác phát hiện và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, khi vi phạm ngày càng gắn với công nghệ và mang tính xuyên biên giới, cuộc chiến này sẽ không chỉ dừng ở việc thu giữ hàng giả hay chặn một website vi phạm, mà đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan xây dựng, thực thi pháp luật, phát triển công nghệ để bảo vệ hiệu quả tài sản trí tuệ trong nền kinh tế số.