Làng nghề Hà Nội: Đánh thức sáng tạo di sản, phát triển du lịch bền vững

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội lớn, các làng nghề Hà Nội vẫn đang đối mặt với nhiều thách. Đây cũng là nội dung được thảo luận trong chương trình Hà Nội Chuyển động “Làng nghề Hà Nội: Đánh thức sáng tạo di sản, phát triển du lịch bền vững” diễn ra tối 8-6, do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức.

Chương trình có sự tham gia của ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, kiêm Giám đốc Công ty Du lịch AZA Travel; bà Nguyễn Thị Thùy Hương, Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ (nơi có làng nghề khảm trai vừa được công nhận là thành viên Mạng lưới làng nghề thủ công sáng tạo Thế giới).

Những năm gần đây, dấu ấn của làng nghề Hà Nội ngày càng được khẳng định trên trường quốc tế. Làng gốm Bát Tràng, làng lụa Vạn Phúc, làng khảm trai - sơn mài Chuyên Mỹ và làng mỹ nghệ Sơn Đồng đã được Hội đồng Thủ công mỹ nghệ thế giới công nhận là thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với chất lượng sản phẩm thủ công truyền thống mà còn là sự khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của các làng nghề Thủ đô.

Nhận thức rõ vai trò của làng nghề trong phát triển kinh tế, văn hóa và du lịch, Hà Nội là địa phương đầu tiên trong cả nước ban hành Nghị quyết chuyên đề về phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng Đề án tổng thể phát triển làng nghề giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Từ những chính sách này, nhiều làng nghề đã có cơ hội chuyển mình.

Trong chương trình, các khách mời tham gia thảo luận, nhận diện tiềm năng, những điểm nghẽn và các giải pháp để thực hiện mục tiêu kép: bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống và phát triển kinh tế bền vững từ làng nghề.

Làng nghề Hà Nội - “bảo tàng sống” giàu sức hút du lịch trải nghiệm

Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, Giám đốc Công ty Du lịch AZA Travel Nguyễn Tiến Đạt, hệ thống hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề của Hà Nội là một lợi thế rất đặc biệt mà hiếm có thủ đô nào trên thế giới sở hữu. Đây chính là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, tạo nên bản sắc riêng cho du lịch Thủ đô trong bối cảnh nhiều địa phương đang đẩy mạnh phát triển du lịch văn hóa.

Ông Nguyễn Tiến Đạt cho rằng, nếu các di tích, bảo tàng truyền thống là nơi lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa sau những cánh cửa, thì các làng nghề Hà Nội lại có thể được xem như những “bảo tàng sống”. Đây là nơi các giá trị văn hóa vẫn hiện hữu trong đời sống hằng ngày, được bảo tồn và tiếp nối thông qua hoạt động lao động, sản xuất của các nghệ nhân và cộng đồng dân cư.

Điểm đặc biệt của làng nghề Hà Nội nằm ở chỗ đây là những di sản đang sống, đang vận động, chứ không phải những giá trị được lưu trữ tĩnh. Chính yếu tố đó đã tạo nên sức hấp dẫn đối với du khách quốc tế, đặc biệt là khách phương Tây - thị trường có xu hướng tìm kiếm các sản phẩm du lịch trải nghiệm ngày càng rõ nét.

“Du khách ngày nay không còn chỉ muốn ngắm nhìn, hay mua sản phẩm thủ công như trước đây. Họ muốn trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm, được tận tay trải nghiệm các công đoạn sản xuất và lắng nghe những câu chuyện phía sau mỗi nghề truyền thống”, ông Nguyễn Tiến Đạt chia sẻ.

Từ việc tự tay nặn gốm tại Bát Tràng, tham gia dệt lụa ở Vạn Phúc đến tìm hiểu quy trình tạo nên những sản phẩm thủ công tinh xảo, du khách có cơ hội cảm nhận sâu sắc giá trị lao động, sự khéo léo và tâm huyết của các nghệ nhân. Quan trọng hơn, họ được nghe những câu chuyện về lịch sử làng nghề, về những con người đã gìn giữ nghề qua nhiều thế hệ. Chính những trải nghiệm chân thực cùng các câu chuyện giàu cảm xúc ấy đã tạo nên giá trị khác biệt cho du lịch làng nghề.

"Sau mỗi chuyến đi, điều du khách mang về không chỉ là một món quà lưu niệm, mà còn là những ký ức, cảm xúc và sự thấu hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Việt Nam", ông Nguyễn Tiến Đạt nhấn mạnh.

Danh hiệu quốc tế - động lực mới cho làng nghề Hà Nội hội nhập

Trao đổi về danh hiệu quốc tế, Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cho biết, việc xã Chuyên Mỹ được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào riêng của địa phương, mà còn là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế, cũng như khẳng định vị thế của Hà Nội - trung tâm làng nghề lớn nhất của cả nước.

Giá trị đặc sắc của làng nghề Hà Nội đã được chứng minh qua sức sống bền bỉ của các nghề thủ công, nơi hội tụ các giá trị kỹ thuật, văn hóa, tính sáng tạo, thích ứng với cơ chế thị trường. Trong đó, làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ đã kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản với sự sáng tạo, giữa kỹ thuật thủ công truyền thống với việc ứng dụng công nghệ, thiết kế đương đại.

Đặc biệt, việc gia nhập mạng lưới mở ra nhiều cơ hội để làng nghề quảng bá hình ảnh, mở rộng thị trường và tăng cường kết nối quốc tế. Thông qua các hoạt động giao lưu, hợp tác, lễ hội, chương trình trải nghiệm, du khách trong và ngoài nước không chỉ biết đến sản phẩm, mà còn hiểu sâu hơn về câu chuyện văn hóa, lịch sử và con người của làng nghề. Qua đó, giá trị văn hóa được chuyển hóa thành động lực phát triển kinh tế bền vững.

Bà Nguyễn Thị Thùy Hương cho rằng: “Danh hiệu không chỉ là vinh dự, mà còn đi kèm với trách nhiệm. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền địa phương, nghệ nhân, doanh nghiệp và cộng đồng làng nghề trong việc gìn giữ bản sắc, nâng cao chất lượng sản phẩm, đào tạo thế hệ kế cận và phát triển các mô hình du lịch trải nghiệm. Chỉ khi biến danh hiệu thành những hành động cụ thể, khai thác hiệu quả các cơ hội mà Mạng lưới mang lại, làng nghề Hà Nội mới thực sự trở thành điểm sáng hấp dẫn trong tiến trình hội nhập quốc tế”.

Cơ hội lớn khi chuyển từ bán sản phẩm sang bán trải nghiệm

Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, sự thay đổi mạnh mẽ trong xu hướng du lịch toàn cầu đang mở ra một cơ hội đặc biệt cho các làng nghề Hà Nội. Đây không đơn thuần là “thời cơ vàng”, mà là cơ hội cần được nắm bắt ngay, bởi nếu chậm chân, các làng nghề sẽ mất đi lợi thế trong cuộc cạnh tranh với nhiều điểm đến trong khu vực.

Ông Nguyễn Tiến Đạt cho biết, khoảng 10 năm trước, câu hỏi phổ biến của du khách quốc tế khi đến Hà Nội là “Ở đây có gì để mua?”. Thế nhưng, chỉ vài năm gần đây, câu hỏi đó đã thay đổi thành “Ở đây có gì để trải nghiệm?”. Sự thay đổi này phản ánh rõ xu hướng du lịch mới, khi du khách không còn hài lòng với việc tham quan, chụp ảnh hay mua sắm đơn thuần, mà mong muốn được trực tiếp tham gia vào các hoạt động văn hóa bản địa, tìm hiểu những câu chuyện lịch sử, con người và giá trị truyền thống đằng sau mỗi sản phẩm.

Đối với du lịch làng nghề, giá trị hiện nay không chỉ nằm ở sản phẩm thủ công được tạo ra, mà còn nằm ở những trải nghiệm và cảm xúc gắn liền với quá trình làm ra sản phẩm đó. Du khách sẵn sàng dành nhiều thời gian để tự tay nặn một chiếc bình gốm, học đan lát các sản phẩm thủ công, hay trò chuyện cùng nghệ nhân để hiểu hơn về lịch sử và tinh hoa nghề truyền thống.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội cho rằng, sau đại dịch Covid-19, xu hướng “du lịch chậm” ngày càng phát triển. Thay vì di chuyển liên tục qua nhiều điểm đến trong một ngày, du khách muốn tận hưởng hành trình theo cách sâu sắc và cá nhân hóa hơn.

Bên cạnh đó, mạng xã hội cũng trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển của du lịch làng nghề. Dẫn chứng trường hợp làng hương Quảng Phú Cầu nổi tiếng khi được chia sẻ trên các nền tảng số, thu hút du khách tham quan, mang lại giá trị kinh tế lớn hơn nhiều so với việc chỉ bán sản phẩm truyền thống, ông Nguyễn Tiến Đạt cho rằng, những xu hướng này đang mở ra cơ hội rất lớn và hệ thống làng nghề Hà Nội cần nhanh chóng nắm bắt.

Nguy cơ đứt gãy quá trình truyền nghề

Bên cạnh những tín hiệu tích cực, nhiều làng nghề hiện đối mặt với thực trạng nghệ nhân ngày càng cao tuổi trong khi lớp trẻ ít mặn mà với nghề truyền thống. Đơn cử từ thực tế tại xã Chuyên Mỹ, Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Thị Thùy Hương bày tỏ sự lo ngại về nguy cơ đứt gãy truyền nghề trong tương lai.

Theo bà Hương, hiện nay, tại Chuyên Mỹ có nhiều nghệ nhân tâm huyết, giàu kinh nghiệm nhưng phần lớn đều đã cao tuổi, trong khi lực lượng lao động trẻ gắn bó lâu dài với nghề vẫn chưa nhiều. Nếu không có những giải pháp phù hợp trong thời gian tới, nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận và đứt gãy quá trình truyền nghề là hoàn toàn có thể xảy ra.

Tuy nhiên, bà Hương cho rằng, giới trẻ không hẳn quay lưng với nghề truyền thống. Thực tế cho thấy, khi nghề mang lại thu nhập ổn định, có cơ hội phát triển, khởi nghiệp và được xã hội ghi nhận, người trẻ sẵn sàng tham gia, gắn bó lâu dài. Vấn đề đặt ra là phải giúp thế hệ trẻ nhìn thấy giá trị và tương lai của nghề để có thêm động lực tiếp nối nghề của cha ông.

Bà Hương cho biết, xã Chuyên Mỹ xác định việc bảo tồn làng nghề không chỉ dừng lại ở gìn giữ kỹ thuật chế tác truyền thống, mà còn phải xây dựng một hệ sinh thái phát triển bền vững. Trong đó, người trẻ vừa là lực lượng kế thừa, vừa là những người sáng tạo, góp phần thiết kế các sản phẩm mới, đưa những giá trị truyền thống thích ứng với yêu cầu và xu hướng của thời đại.

Nhiều nút thắt trong phát triển du lịch làng nghề

Ông Nguyễn Tiến Đạt cho biết, dù Hà Nội sở hữu hệ thống làng nghề vô cùng phong phú, nhưng các doanh nghiệp lữ hành vẫn chủ yếu khai thác một số điểm đến quen thuộc như: Gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc... Đây không chỉ là sự lựa chọn ngẫu nhiên, mà còn phản ánh những nút thắt tồn tại bấy lâu trong việc phát triển du lịch làng nghề.

Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, sự ưu tiên dành cho Bát Tràng hay Vạn Phúc trước hết đến từ nhu cầu của du khách khi họ vốn đã biết đến danh tiếng và mong muốn trải nghiệm, mua sắm sản phẩm tại đây. Quan trọng hơn, các điểm đến này đã hình thành được hệ sinh thái dịch vụ hoàn chỉnh, từ bãi đỗ xe rộng rãi, hệ thống nhà vệ sinh đạt chuẩn cho đến đội ngũ nghệ nhân sẵn lòng kể những câu chuyện văn hóa hấp dẫn. Ngược lại, tại phần lớn các làng nghề khác, người dân vẫn đang chỉ tập trung thuần túy vào hoạt động sản xuất, mà chưa có kế hoạch hay sự chuẩn bị để đón khách du lịch.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, kiêm Giám đốc Công ty Du lịch AZA Travel nhấn mạnh, một trong những rào cản lớn nhất tại các làng nghề hiện nay chính là hạ tầng cơ bản. Nhiều làng nghề không đủ khả năng tiếp nhận một xe khách 45 chỗ do thiếu mặt bằng đỗ xe, trong khi các yếu tố thiết yếu như nhà vệ sinh hay khu vực dịch vụ đi kèm chưa được đầu tư bài bản.

“Những làng nghề này giống như các "viên ngọc thô" cần thời gian mài giũa. Muốn thu hút khách, làng nghề không chỉ cần nghệ nhân giỏi, mà còn cần cả không gian trải nghiệm, khu vực ẩm thực, thậm chí là các dịch vụ như homestay, quán cà phê... để giữ chân khách. Chính sự thiếu hụt về hạ tầng và dịch vụ đã khiến du lịch làng nghề rơi vào một vòng luẩn quẩn: Vì không có khách du lịch nên địa phương không mặn mà đầu tư, nhưng nếu không đầu tư bài bản thì lại không đủ điều kiện để đón khách”, ông Nguyễn Tiến Đạt chia sẻ.

Để phá vỡ vòng lặp này, theo ông Nguyễn Tiến Đạt, vai trò của chính quyền địa phương vô cùng quan trọng. Địa phương cần có những biện pháp tuyên truyền để thay đổi tư duy của người dân, hạ quyết tâm làm du lịch, xây dựng các cơ chế hỗ trợ cụ thể và đẩy mạnh liên kết chặt chẽ với các công ty lữ hành để tạo ra những sản phẩm du lịch chuyên nghiệp hơn.

Nâng cao tính chuyên nghiệp, hội nhập quốc tế

Một thực tế là phần lớn cơ sở sản xuất ở các làng nghề vẫn hoạt động theo quy mô hộ gia đình, sản xuất nhỏ lẻ, khả năng ứng dụng công nghệ còn hạn chế. Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cho rằng, điều này đang ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của sản phẩm làng nghề trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Mô hình sản xuất nhỏ lẻ, manh mún tuy giúp duy trì tính linh hoạt và những nét đặc trưng của nghề thủ công truyền thống, nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế khi tham gia thị trường trong nước và quốc tế.

Trước hết, các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ thường gặp khó khăn trong việc đầu tư công nghệ, đổi mới thiết bị, kiểm soát chất lượng đồng đều và đặc biệt là khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn từ thị trường nước ngoài. Trong khi đó, yêu cầu của thị trường ngày càng cao. Sản phẩm không chỉ cần đẹp, độc đáo, mà còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, môi trường, truy xuất nguồn gốc và thời gian giao hàng.

Bên cạnh đó, bà Nguyễn Thị Thùy Hương nhận định, năng lực xây dựng thương hiệu, thiết kế sản phẩm, ứng dụng chuyển đổi số và tiếp cận thị trường quốc tế của nhiều cơ sở sản xuất vẫn còn hạn chế. Đây là những yếu tố làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm làng nghề so với các sản phẩm cùng phân khúc trên thị trường thế giới.

Để phát triển bền vững, các làng nghề cần đẩy mạnh liên kết trong sản xuất, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, nâng cao năng lực quản trị, chú trọng xây dựng thương hiệu và nhãn hiệu sản phẩm. Quan trọng hơn, chúng ta giữ gìn những giá trị thủ công truyền thống nhưng cần nâng cao tính chuyên nghiệp để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Thay đổi tư duy để khơi thông nguồn lực phát triển

Hiện nay, việc phát triển du lịch làng nghề đang đối mặt với nhiều "điểm nghẽn" mang tính hệ thống, bao gồm tư duy, cơ chế, nguồn nhân lực và hạ tầng cơ sở.

Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, các yếu tố trên có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ; nếu thiếu hụt bất kỳ mắt xích nào, toàn bộ hệ thống khó có thể vận hành hiệu quả.

Tuy nhiên, ông Đạt cho rằng, rào cản lớn nhất cản trở sự phát triển của làng nghề Hà Nội hiện nay và cần được tháo gỡ chính là câu chuyện về tư duy. Trước hết, đó là tư duy của các hộ gia đình và nghệ nhân trực tiếp làm nghề.

“Liệu các hộ gia đình và nghệ nhân trực tiếp làm nghề có sẵn sàng cởi mở để đón tiếp khách du lịch, hay vẫn giữ nếp nghĩ thuần túy chỉ tập trung vào sản xuất sản phẩm như cách cha ông đã làm suốt hàng trăm năm qua?", ông Đạt đặt câu hỏi.

Ông Đạt cho rằng, nếu những chủ thể này không chủ động thay đổi để thích nghi với mô hình mới, du lịch làng nghề sẽ rất khó phát triển.

Cũng theo Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, sự chủ động từ phía lãnh đạo địa phương cũng đóng vai trò then chốt trong câu chuyện này. Hiện tại, ở nhiều nơi, công tác quản lý vẫn còn mang nặng tâm thế chờ đợi, chưa thực sự quyết liệt trong việc tạo ra các bước đột phá. Để thay đổi tư duy một cách đồng bộ, cần có sự đồng hành từ các cơ chế, chính sách của Nhà nước thông qua việc hỗ trợ vốn vay hoặc đầu tư hạ tầng đi trước một bước.

"Khi hạ tầng hoàn thiện và khách du lịch bắt đầu mang lại nguồn thu nhập thực tế, người dân sẽ có thêm động lực để hăng say tham gia vào các hoạt động du lịch trải nghiệm, góp phần phát triển bền vững kinh tế làng nghề", ông Đạt bày tỏ.

Chạm vào tinh hoa lụa Vạn Phúc trong từng trải nghiệm

Với bề dày lịch sử, tinh hoa nghề nghiệp và những lợi thế đặc trưng của một làng nghề thủ công tiêu biểu, lụa Vạn Phúc vinh dự là một trong hai làng nghề đầu tiên của Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu. Đây không chỉ là danh hiệu, mà là cơ hội để làng nghề kết nối quốc tế, gia tăng giá trị thương hiệu và phát triển bền vững trên nền tảng di sản.

Là du khách tham gia tour trải nghiệm tại Trung tâm Thiết kế sáng tạo làng dệt lụa Vạn Phúc, chị Nguyễn Thị Thu Huyền (phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) cảm nhận được dấu ấn sáng tạo mà nghệ nhân đã dệt nên từ các sản phẩm đặc trưng của làng nghề.

Chia sẻ với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội tại điểm cầu làng lụa Vạn Phúc, chị Nguyễn Thị Thu Huyền nói: “Tôi rất ấn tượng khi được trực tiếp tham quan cơ sở dệt, tìm hiểu nghề sản xuất và lắng nghe câu chuyện về làng nghề truyền thống. Qua đây, tôi cảm nhận rõ văn hóa địa phương, tâm huyết giữ gìn di sản văn hóa, bảo tồn và giữ gìn nghề truyền thống”.

Từng sử dụng lụa Vạn Phúc, điều chị Thu Huyền cảm nhận sản phẩm của làng nghề không chỉ mang đậm giá trị văn hóa, mà còn phù hợp với đời sống hiện đại, đáp ứng nhu cầu sử dụng hằng ngày của người tiêu dùng. Việc đưa sản phẩm làng nghề vào đời sống đã góp phần lan tỏa giá trị truyền thống và trở thành động lực quan trọng để làng nghề phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập.

Bảo tồn những giá trị cốt lõi của làng nghề trước xu thế mới

Theo nghệ nhân Lê Thị Kim Thư (phường Hà Đông, thành phố Hà Nội), việc nghề dệt lụa Vạn Phúc được tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu là một cơ hội rất ý nghĩa để làng nghề tiếp tục khẳng định vị thế, đồng thời mở rộng khả năng quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống đến với công chúng trong nước và quốc tế.

Khi Vạn Phúc trở thành điểm đến được nhiều du khách biết tới hơn, các nghệ nhân và người dân làng nghề có thêm điều kiện để giới thiệu sâu sắc hơn về lịch sử, văn hóa và kỹ thuật làm nghề truyền thống. Đây là yếu tố rất quan trọng bởi giá trị của lụa Vạn Phúc không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện, mà còn ở cả quá trình lao động công phu phía sau mỗi tấm lụa.

Nghệ nhân Lê Thị Kim Thư chia sẻ, trước đây, nhiều du khách chỉ biết đến lụa Vạn Phúc qua những sản phẩm được bày bán. Tuy nhiên, khi trực tiếp đến làng nghề và tham gia trải nghiệm các công đoạn sản xuất, họ mới hiểu rõ hơn để tạo nên một tấm lụa tơ tằm đẹp đẽ phải trải qua rất nhiều bước tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và tâm huyết của người thợ.

Nghệ nhân Lê Thị Kim Thư cho biết, lượng du khách ngày càng đông, đặc biệt là khách quốc tế đang mang đến nguồn động lực lớn cho sự phát triển của làng lụa. Song song với đó là những thách thức trong việc làm sao vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa bảo tồn được những giá trị cốt lõi đã làm nên thương hiệu lụa Vạn Phúc suốt nhiều thế hệ. Người thợ phải ý thức rõ trách nhiệm của mình trong việc duy trì chất lượng sản phẩm, gìn giữ những kỹ thuật truyền thống và tiếp tục sáng tạo để đáp ứng nhu cầu mới của khách hàng.

“Chúng tôi luôn nhận thức rằng phải giữ được uy tín của lụa Vạn Phúc, không chỉ trên thị trường trong nước, mà còn với bạn bè quốc tế. Du khách đến đây muốn biết vì sao các nghệ nhân có thể tạo ra những sản phẩm độc đáo mang dấu ấn riêng của Vạn Phúc. Trong đó, lụa vân là một trong những dòng sản phẩm tiêu biểu đã góp phần làm nên thương hiệu lụa Hà Đông”, nghệ nhân Lê Thị Kim Thư chia sẻ.

Từ thực tiễn của làng nghề, nghệ nhân Lê Thị Kim Thư cũng bày tỏ mong muốn thành phố quan tâm, đẩy nhanh tiến độ các dự án phát triển làng nghề. Việc hoàn thiện hạ tầng, nâng cấp điều kiện sản xuất, tạo thêm không gian phục vụ du lịch sẽ giúp các nghệ nhân có điều kiện thuận lợi hơn để duy trì nghề truyền thống, phát huy giá trị văn hóa của lụa Vạn Phúc, đưa hình ảnh làng nghề đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế.

Mỗi làng nghề là một điểm đến văn hóa sáng tạo

Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội Nguyễn Tiến Đạt, điều kiện tiên quyết để các làng nghề truyền thống chuyển mình thành điểm đến du lịch chuyên nghiệp là phải đặt nghệ nhân vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị và được hưởng lợi trực tiếp từ hoạt động du lịch.

Trong chuỗi giá trị du lịch làng nghề, phần lớn doanh thu thường thuộc về các công ty lữ hành, nhà hàng, hay đơn vị bán vé, trong khi các nghệ nhân - những người giữ gìn và tạo nên giá trị cốt lõi của làng nghề - lại chưa được hưởng lợi tương xứng. Để khắc phục thực trạng này, ông đề xuất xây dựng mô hình “mỗi làng nghề là một điểm đến văn hóa sáng tạo”, trong đó, nghệ nhân là chủ thể của hoạt động du lịch. Các tour trải nghiệm cần tạo điều kiện để nghệ nhân trực tiếp kể chuyện về nghề, trình diễn kỹ năng, hướng dẫn du khách trải nghiệm và bán sản phẩm thủ công với giá trị cao hơn.

Hiện nay, một phần nguồn thu từ hoạt động du lịch cũng cần được tái đầu tư cho nghệ nhân nhằm hỗ trợ gìn giữ nghề truyền thống và truyền dạy cho thế hệ kế cận. Bên cạnh đó, các địa phương cần tăng cường đầu tư hạ tầng phục vụ du lịch như bãi đỗ xe, hệ thống biển chỉ dẫn, nhà vệ sinh công cộng và các điều kiện cần thiết khác để nâng cao năng lực đón khách.

Ông Nguyễn Tiến Đạt cho rằng, sự liên kết giữa các làng nghề với doanh nghiệp lữ hành, hiệp hội du lịch và cơ quan quản lý nhà nước rất quan trọng. Thời gian qua, Hiệp hội Du lịch Hà Nội đã tham gia nhiều chương trình khảo sát do Sở Du lịch Hà Nội tổ chức, qua đó kết nối các doanh nghiệp với địa phương và đóng góp nhiều đề xuất phát triển du lịch làng nghề.

Để làng nghề thực sự trở thành điểm đến hấp dẫn, cần có sự thay đổi đồng bộ từ tư duy phát triển, đầu tư hạ tầng, cơ chế chính sách hỗ trợ nghệ nhân đến công tác truyền thông, quảng bá. Khi người dân thấy làm du lịch mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn việc chỉ bán sản phẩm truyền thống, mô hình sẽ tự lan tỏa trong cộng đồng, tạo động lực để nhiều hộ dân cùng tham gia.

Để người làm nghề có thể sống tốt bằng nghề

Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương khẳng định, cần có cơ chế, giải pháp để nghề truyền thống trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với thế hệ trẻ, thay vì chỉ dựa vào tình yêu nghề hay trách nhiệm gìn giữ di sản.

Cụ thể, để giữ được nghề, trước hết, người làm nghề phải có thu nhập ổn định và nhìn thấy cơ hội phát triển từ chính nghề truyền thống của mình. Bên cạnh yếu tố kinh tế, cần khơi dậy niềm tự hào và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ từ những câu chuyện về làng nghề, giá trị văn hóa, di sản mà cha ông để lại.

Để giữ được nghề, bà Nguyễn Thị Thùy Hương đưa ra 3 giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm làng nghề thông qua đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Thứ hai, gắn kết phát triển làng nghề với công nghiệp văn hóa và du lịch trải nghiệm. Khi du khách được trực tiếp tham quan, tìm hiểu quy trình sản xuất và trải nghiệm các giá trị văn hóa tại địa phương, sản phẩm làng nghề sẽ có thêm cơ hội được quảng bá, đồng thời tạo động lực để người trẻ tham gia phát triển nghề.

Thứ ba, cần có các cơ chế, chính sách hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp tại các làng nghề, tạo điều kiện thuận lợi để họ mạnh dạn đầu tư, sáng tạo và phát triển các mô hình sản xuất, kinh doanh mới trên nền tảng giá trị truyền thống.

Đặc biệt, muốn giữ chân người trẻ và duy trì sự kế thừa của các làng nghề, cần giúp họ nhìn thấy nghề truyền thống là một nghề có tương lai, có thu nhập, cơ hội phát triển bền vững, chứ không chỉ là trách nhiệm bảo tồn di sản. Khi người làm nghề có thể sống tốt bằng nghề, di sản sẽ được gìn giữ, phát huy một cách tự nhiên, lâu dài và hiệu quả.

Kinh nghiệm quý từ các nước châu Á

Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, kiêm Giám đốc AZA Travel, nhiều quốc gia châu Á đã rất thành công trong việc biến các làng nghề truyền thống thành điểm đến văn hóa, du lịch hấp dẫn và tạo ra giá trị kinh tế cao. Đây là những kinh nghiệm quý để Hà Nội tham khảo trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị các làng nghề.

Lấy ví dụ về Nhật Bản, ông Nguyễn Tiến Đạt chia sẻ, điều gây ấn tượng là cách các làng nghề kể câu chuyện về sản phẩm. Tại các làng nghề gốm, da hay bạc, du khách không chỉ mua sản phẩm, mà còn được trực tiếp tìm hiểu quy trình chế tác, công sức và tâm huyết của người nghệ nhân, cũng như lịch sử hình thành của làng nghề. Nhờ đó, các sản phẩm thủ công có thể được bán với giá trị rất cao. Bên cạnh đó, Nhật Bản còn có nhiều chính sách hỗ trợ nghệ nhân, giúp họ yên tâm gắn bó với nghề và truyền nghề cho thế hệ kế cận.

Trong khi đó, Hàn Quốc lại thành công trong việc kết hợp kỹ thuật thủ công truyền thống với tư duy thiết kế hiện đại. Các sản phẩm làng nghề được quảng bá rộng rãi thông qua phim ảnh và các hoạt động truyền thông, qua đó tiếp cận thị trường quốc tế và nâng cao giá trị thương hiệu.

Tại Trung Quốc, đặc biệt ở các địa phương như Vân Nam và Quý Châu, làng nghề được phát triển thành những tổ hợp du lịch hoàn chỉnh. Xung quanh làng nghề là hệ sinh thái dịch vụ đa dạng gồm nhà hàng, homestay, chương trình biểu diễn văn hóa và các hoạt động trải nghiệm dành cho du khách. Mô hình này giúp kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu và biến làng nghề trở thành điểm đến hấp dẫn.

Ông Nguyễn Tiến Đạt bày tỏ, Hà Nội hoàn toàn có thể tham khảo các mô hình thành công trên, song không nên áp dụng một cách rập khuôn. Điều quan trọng là xây dựng chiến lược phát triển phù hợp với đặc trưng riêng của từng làng nghề, từng bước đầu tư, khai thác thế mạnh bản địa để vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa tạo động lực phát triển du lịch bền vững.

Chuyển đổi số mở ra cơ hội phát triển du lịch trải nghiệm thông minh

Trước bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, nhiều nghệ nhân đã bán hàng qua các nền tảng số, quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội và tiếp cận khách hàng toàn cầu.

Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cho biết, chuyển đổi số có thể mở ra những cơ hội mới nào cho làng nghề Hà Nội trong thời gian tới. Nếu như trước đây, sản phẩm thủ công chủ yếu được tiêu thụ qua các kênh truyền thống thì ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, các nghệ nhân và cơ sở sản xuất đã có thể livestream, giới thiệu, bán sản phẩm trên các nền tảng số, đưa sản phẩm đến với khách hàng trong nước cũng như quốc tế.

Bà Nguyễn Thị Thùy Hương nhấn mạnh, chuyển đổi số không chỉ giúp mở rộng thị trường tiêu thụ, mà còn hỗ trợ hiệu quả trong việc xây dựng thương hiệu làng nghề. Thông qua các nền tảng số, các làng nghề có thể kể những câu chuyện về lịch sử hình thành, quá trình phát triển, giá trị văn hóa và nét độc đáo của từng sản phẩm. Đây là yếu tố rất quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng cũng như sức cạnh tranh của sản phẩm làng nghề.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số còn tạo điều kiện để số hóa và lưu giữ những tri thức, kỹ năng nghề truyền thống cho các thế hệ sau. Công nghệ số cũng mở ra nhiều cơ hội phát triển du lịch trải nghiệm thông minh, giúp du khách dễ dàng tiếp cận thông tin, tìm hiểu và khám phá các làng nghề một cách sinh động hơn.

Đặc biệt, chuyển đổi số giúp hỗ trợ quản lý sản xuất, nắm bắt xu hướng thị trường. Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Thùy Hương khẳng định, chuyển đổi số không thay thế các giá trị truyền thống, mà là công cụ để gia tăng và lan tỏa những giá trị cốt lõi của làng nghề. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, chuyển đổi số sẽ trở thành động lực quan trọng giúp các làng nghề Hà Nội phát triển bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập sâu rộng hơn trong thời gian tới.

Xây dựng làng nghề thành điểm đến công nghiệp văn hóa đặc sắc

Để thực hiện mục tiêu kép vừa bảo tồn di sản, vừa phát triển kinh tế, đại diện chính quyền địa phương cũng như ngành du lịch Hà Nội đều cho rằng cần đẩy mạnh xây dựng hệ sinh thái làng nghề gắn với công nghiệp văn hóa và du lịch trải nghiệm.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương, Hà Nội cần lựa chọn một số làng nghề tiêu biểu như: Bát Tràng, Vạn Phúc hay làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ để phát triển thành những điểm đến công nghiệp văn hóa đặc sắc của Thủ đô.

Tại các điểm đến này, du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn được trực tiếp tham gia quy trình chế tác, tìm hiểu lịch sử làng nghề, trải nghiệm đời sống của người dân địa phương và thưởng thức các loại hình nghệ thuật dân gian.

Theo bà Nguyễn Thị Thùy Hương, mô hình này mang lại 3 lợi ích đồng thời gồm: Bảo tồn di sản bền vững, nâng cao thu nhập cho người dân và nghệ nhân, đồng thời, hình thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa đặc trưng của Hà Nội.

“Làng nghề không chỉ bán sản phẩm, mà còn bán giá trị văn hóa, câu chuyện và trải nghiệm. Khi người dân có thu nhập tốt, tự hào và có cơ hội phát triển từ nghề truyền thống, di sản sẽ được gìn giữ bằng chính sức sống của cộng đồng”, bà Nguyễn Thị Thùy Hương nhấn mạnh.

Trong khi đó, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội Nguyễn Tiến Đạt cho rằng, điều quan trọng hiện nay là hiện thực hóa các ý tưởng bằng những hành động cụ thể. Để làm được điều đó, cần có sự đồng hành của các cơ quan chuyên môn như: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Sở Du lịch Hà Nội cùng Hiệp hội Du lịch Hà Nội.

Ông Nguyễn Tiến Đạt cho biết, các đơn vị du lịch sẵn sàng hỗ trợ tư vấn để các làng nghề hoàn thiện điều kiện đón khách. Khi đáp ứng được những tiêu chuẩn tối thiểu về hạ tầng, dịch vụ và trải nghiệm, các doanh nghiệp lữ hành sẽ đưa khách đến làng nghề, góp phần gia tăng nguồn thu cho người dân địa phương. Sự liên kết này mang lại lợi ích cho tất cả các bên: Làng nghề có thêm nguồn khách và doanh thu, trong khi du khách có thêm những điểm đến mới để trải nghiệm...

Ông Nguyễn Tiến Đạt cũng cho rằng, quá trình phát triển du lịch làng nghề cần được thực hiện từng bước, tránh nóng vội. Việc xây dựng thương hiệu, quảng bá hình ảnh và tạo dựng niềm tin với du khách đòi hỏi thời gian. Khi chất lượng dịch vụ được bảo đảm và mang lại sự hài lòng cho du khách, hiệu ứng truyền miệng sẽ góp phần thu hút ngày càng nhiều khách đến với các làng nghề của Hà Nội.